Гом урок "Сылгоймаджы агъдау"
Бира расугъд агъдаутта уыдис ама ис ирон адамма. Ама цамандар, ныхас куы рацауы ирон агъдауыл, уад бирата фылдар хатт райдайынц ирон барагбатта ама ирон фынджы агъдауттай. Уыдон дар ахсджиаг куыд не сты. Фала уаддар ноджы вазыгджындар ама ахсджиагдар махма факаст ирон адаймаджы царды уаг, йахи дарыны фатк.
Се 'ппатыл ацы ран ахасын на бон на бауыдзан. Фала уаддар бацархайдзыстам ирон сылгоймаган кад ама ирон сылгоймаджы агъдауттыл ардзурын.
Аз-сылгоймаг-цардаразаг фарн дан, Кувут, лагта, иууылдар манан. Аз баллиц дан, дидинаджы тау дан, Аз цъах уалдзаг, цины зараг дан.
Аз афсарм дан, нуазан дан уа къухы. Аз хадзары минбаркады фынг. Аз адзухдар- уе 'мдзу царды дугъы, Фарн ма дзырд, ныххуыссын канын зынг.
Сисут лагта, бануазут ма кадан, Аз уа раттаг, уе стыр мат, уа хур. Аз уа къухы бахъуаджы бон кард дан, Аз- уа фидан, уе 'нхъалцау бындур.
Хостыхъоты Зинайы ныхаста.
Амонаг: Сылгоймаджы фазынд ама сылгоймаджы удыхъады тыххай баззад ахам таурагъ:
«Хуыцау арбайста худга хуры тынтай цалдар, арттиваг майы сонт анкъарддзинад, малхъы сарыстыр уаздандзинад ама уарди дидинаджы амбисонды тафаг. Цамай агар алутон ма фауа, уый тыххай ма йам бафтыдта ноджы уаддымгайы анасарфат зилдуханта, рувасы хиндзинад, тархъусытаппуддзинад, мигъты цассыгкалындзинад уарыны агъомма ама гаркъараджы талф-тулфдзинад дзургайа. Чысыл вхъуыдыйы фаста ма йам бафтыдта ноджы хъайматы аппат баллахта, арт, зай, арварттывд, арвнард, тымыгъ, тарккъавда. Ама аппат уыдаттай саразта сылгоймаг. Радта йа саумайа налгоймаган ама загъта: «Ауыд ыл, уыман ама дыккаг ахам сканан нал ис… Стай йа дзагъалы андар хуызы рацаразыныл дар ма архай – сылгоймаг у!»
Сарай дын, сылгоймаг, аз зонгуытыл кувын, Барзонд Хуыцау амондан сфалдыста Дау. Дзагъалы на хонынц поэта Дау рухс фын, Задбадан барзонды файлауга цъах нау.
Амонаг 1: Аваццаган, заххыл ахам тых най, ама сылгоймагима кай ис абаран… Сылгоймаг у хуры тынтаурасугъд ама фалман, сылгоймаг у фарн ама амонд хассаг… Сылгоймаг. Мад. куыд агарон тых ис уыцы дзырдты… Ирон адам рагай фастама кувынц сылгоймаг – бардуагма, Мадымайрамма, курынц дзы цот, фадзахсынц са хъабулты.
Амонан 2: Тынг бира расугъд, зардамадзауга ныхаста ис сылгоймаджы тыххай. Йа расугъддзинад ама аивдзинад абаран ис армастдар уалдзагима, хурима.
Ана уалдзаг ама ана сылгоймаг най цард, най расугъд фидан надар ардзан, надар ардзы фидауц – адаймаган. Сылгоймагима баст сты на царды такка расугъддар ама ахсджиагдар цаута. Саби фыццаг кай фазагъы, уыцы ныхас ваййы – мад. Сылгоймаг у бинонты бындур, сылгоймаг хъомыл канны цот, сылгоймагай фидауы хадзар.
Скъоладзау: Поэтта, музыканта, нывганджыта фалтарай-фалтарма стыр кад ама намыс канынц сылгоймаган. Тынг аив, зардамадзауга ныхаста загъта Цагараты Максим дар сылгоймаджы тыххай:
«Цард аппаты фыццаг сылгоймаджы зардайы райгуырд. Сылгоймаджы зардайы уидагтима баст у дунейы аппат дар: сываллоны фыццаг цъахахст, хъабулы фыццаг бахудт, авданы уынгаг ама фалман зараг, фандыры амбахст миддуне, налгоймаджы кадавар цассыгта, хастоны нарга кад ама хъараджы файнардам тонга хъуырдухан… Армастдар Сылгоймаджы зардайы уыдис уыдонан райгуыран.»
Амонаг: Хуыцауы раз йа сылгоймаджы хас чи саххаст кодта, уый уыд Задалеки Нана-Аланты ирвазынганаг.
Хъуысы Задалески Нанайы зараг.
Амонаг: Сылгоймаджы расугъддзинад, хъару. Зонд, ама агъдауан Нарты Сатана баззад ирон адамма амбисондан…
Авдыст цауы сценка «Калмарзан».
Бадынц Нарты урсзачъе зарадта ныхасы, тархон канынц.
1-аг хистар. Нарт нарт уад уыдысты, арв са нарын уад на уандыди ама малын куы зыдтой карадзи сарыл, са дзыхай растдзинад йеддама куы ницы хауд, ронгай барц куы зыдтой, кастар хистары куы 'мбарста.
2-аг хистар. Ивгъуы бонта знонау аивгъуыдтой, най сын фастама раздахан. На фиданыл ахъуыды канам. Айдагъ цуанай цар най.
1-аг хистар. На саран исты хос сканам.
2-аг хистар. Хъуыды ма канут, иу хатт ныл аххормаг аз куы скодта, уад на Сатана куыд аирвазын кодта, уый? Сатанама та арвитам ныр дар. Бафарсам ай зондай. Цу, лапу, фадзур ам… Афта ама, загъ, афта, на хистарты разма фазын…
Сатана. Цаман бахъуыд Нарты буц хистарты ма сар, нывонд уын фауа.
Хистар. Да сар фарнай дар, йа зондай та на хъауы чысыл хай. Хастагдар нам арбалау, чындз, на фиданыл хъуыды канам… Иудадзыг цуанай цард най, искайы рагъаутта тарын дар адзух растма на канны, ис ма махай тыхджындарта. Исты уынаффа нын загъ ды дар.
Сатана. Кад уыд калмарзан амбар худима? Уахадаг ма фыдуаг канут, фала ма иугар фарсут…
Хистар. Дзур, дзур Сатана!
Сатана. Ме 'наныййарга фырт Сосланма ис анакарон хъару ама ныфс… Уый уаларвай далама нал цауы. Такка аизар Уаларв Сафа куывд канны задта ама дауджытан. Баддзысты дауджыта Сафайы хадзары, сау баганы нуаздзысты дзабидырай. Уырдыгыстаг та сын уыдзан Сафайы буц хъан- Нарты Сослан. Уа туг, Ахсартаккаты туг хъазы йе уангты. Абон ай фандараст канынц адам. Уый номыл у куывд дар. Аз ын йа хъусы бацагъддзынан, цамай уый ракура: Уастырджийа- фаринк кард, тыхганаг уые тых куыд на ара, Афсатийа- бира фос, Уациллайа- хоры намгуыта… Хоры намгуытан най афтид къухай тауан. Сослан Куырдалагонай ракурдзан афсан дзывыр. Уада Галагон дар Сосланы анна лавар кам уадздзан. На хоры карита сыгъдаг канынма-иу нам рог дымга рарвитдзан. Аппынфастаг, ын номдзыд Донбеттыр загъдзан: ма цаугадаттыл-иу куыратта саразут. Уый йа чызджытан бафадзахсдзан, цамай куыройы фыдта равдз зилой… Гъе утаппат хорздзинадта нам архасдзан уа буц кастар Сослан. Ма раныхасы сар – фаллой…
Нарта сыстадысты. Хистар Сатанайы разма бацыд. Систа йа худ.
Хистар. Амай фастама худ ама калмарзан амуазта уант. Амзонд ама амванд…»
Скъоладзау 1 : Ирон ахсанады сылгоймаган уыдис стыр кад ама намыс. Тынг барзонд уыдис авард хадзары афсины бынат бинонта ахсан. Бахджыны разма-иу сылгоймаг куы фацис, уад-иу анаманг хъуама йа бахай архызтаид ама салам раттаид. Уада сылгоймагта лагты раз фацайцауой – уыдон иу сын сыстадысты. Сылгоймагтан са хистар арфа ракодтаид ама-иу сын загъта: «Сбадут, уа хорзахай». Сылгоймаджы бафхарын на фыдалтам нымад уыдис стыр фыдракандыл, ама йын кодтой карз тархон, суанг туг исыны онг. Ирон адамма бира ис, сылгоймаган кад канынима баст чи у, ахам агъдаутта. Загъам, дыууа нылгоймаджы хыл канынц, ама сылгоймагтай исчи се 'хсан йа калмарзан араппарста, уад-иу анна къуылымпыйа са хыл ныууагътой, ама са кардта карддзамты савардтой.
Скъоладзау 2: Цымыдисаг ама вазыгджын у уайсадыны агъдай. Чындз йа царыны хадзарма куыбацауы, уад бинонты хистартам уайсадга факаны, ома са разы дзурга на факаны. Уыцы агъдау чындзан ахъаз кодта йахи куыд амбалы афта дарынан: уазданай ама баронай. Уыима, бинонта сахадаг дар уайсадаг чындзы афсамай йа разы на кодтой уалдай ми кана цы не 'мбалы, ахам ныхас. Ацы агъдау ирон адамма ныртакка дар ис, фала ныры хистарта чындзы даргъватин растаг уайсадын нал уадзынц. Кусарт аканынц,са сыхбаста архонынц ама чындзма нуазан аваргайа йа сахима сдзурын канынц.
Скъоладзау 3. Раздары заманты уынаффайы бар хаудис армастдар налгоймагтам. Бинонты 'хсан налгоймаг уыдис хадзары хицау, ама йын сылгоймаг йа ныхас каддариддар аххаст кодта, фастама йам на дзырдта. Уалдайдар та адамы астау. Уыман ама, уымай уый фегад кодтаид йахи дар, йа сары хицауы (йа ладжы), йа бинонты дар. Зондджын сылгоймаг камдариддар йа ладжы кад барзонддар каныныл архайы, уад уыима йахадаг дар кадджындар канны. Сылгоймаг Ныхасма на цыдис ама лагтима уынаффа на кодта. На йын амбалыдис цауын кувандаттай биратам. Цавиттон, раджы заманты на адамма налгоймаджы ама сылгоймаджы хаста уыдысты хицан, амхацца на кодтой. Хъыгаган абон иуай-иутай уыцы цавиттон рох канын райдыдта, ама бира бинонты 'хсан бараг нал ваййы, усай лагай чи у «лагдар», уый.
Скъодадзау 4. Чызджыты хъомыл кодтой уаздан ама хиуылхацагай, сылгоймаджы миниуджытай аххастай. Къайных ныхасганаг, анауаздан, лагой аразт чызг адамы астау уыдис худинаг. Ахам хадзарма хорз усгур на цыдис. Уада стыр агаддзинадыл нымад уыдаид чызглаппуты 'рдам агар куы кастис, уад. Лаппу ама чызг карадзийы зардама куы цыдысты, уаддар-иу фембалттам на уадысты, кад-иу ананхъаладжы карадзийыл фембалдысты ама дыууа ныхасы загътой, уад хорз. Исчи чызгма йа ангуылдзай дар бандзавыдис – додой кодтаид йа сар. Уыман ама ахам цау агаддзинад хаста агас мыггаган дар. Лаппута ама чызджыта адарсга амбалдысты карадзиуыл армастдар иунаг бынаты – хъазты мидаг. Куывдты ама чындзахсавты лаппута ерысай авдыстой са арахстдзинад, се 'гъдау. Ама-иу кад зардама чи цауы, уыцы чызгима къухы бафтыдис акафын – уад хардма да худ аппар. Уымай уалдай симды уыдис ганан чызджы цонгыл хацгайа кафын. ----- Ныры цард бира ивддзинадта бахаста кастарты ахастдзинадтам. Раздар уаван каман на уыдис, ахам хъуыддагта ныр арвылбойнаг систы. Фала ма абон дар лаппутан са фылдар, бинонты хъуыддаг баканыны афон куы арцауы, уад факасынц рог ама къайных чызджытам на, фала на фыдалта бира азты даргъы аргъ цаман кодтой, уыцы миниуджыта кама ис, уыдонма.
Скъоладзай 5. Раздар стыр бинонты 'хсан сылгоймагта (афсин, чызджыта, чындзыта – хистарай кастарай) кодтой армастдар сам цы куыстыта хаудис, уыдон: харинаг канын, сываллаттам зилын, афснайын ама афта дарддар. Сылгоймаджы хъуыддагты йа «фындз чи тъыссы» ахам налгоймаг тынг йахи фахудинаг кодтаид, зараггаг фауыдаид. Уыцыагъдаума гасга, ирон лаг йа сываллатты на равдыдта, суанг сам къухай дар не 'вналдта, уалдайдар та хистары раз. Цымыдиссаг у ахам хабар. Раджы заманы, хистарима ныхас кангайа арыгон лаг бафиппайдта йа чысыл .