Тема: Амир Плиев (Пхьиле-къонгий 1абизбика Амира)
Пхьиле-къонгий 1абизбика Амира поэтически кхоллам бовзаш ба вай республике г1алг1ай литература юкъе ший моттиг д1алоацаш хиларца. Г1алг1ай дог-уйла, оамалаш хьахьокхаш, сий лоаттаду наькъаш хьехаш, денал, къонахчал, сага ц1енал хестаеш, доастамал, к1езигал, хьаг1, кхыйола во оамалаш 1оте1аеш, бегйоахаш, эздела, сийна боарам лаккха айбеш, г1улакхаца, безаме хилара т1ахьехаш ба поэта кхоллам. Чулоацам байбеш дола дешаш юкъе ца дуташ, литтача санна уж ц1ендеш язъяь я цун дукхаг1а йола стихаш. Къаьга сурт кхоллаш а, шоай ма1ан-чулоацам к1оарга болаш а я уж. Рифмаш ца йоалаеш цхьа байт язъяьяц Амира, ритмични хиларо а хозъю уж. 1абизбика Амир ваьв 1938 шера, сентябрь бетта шоллаг1ча дийнахьа Пхьиле-къонгий-Юрта. Цхьа-бакъда, ший даьца-наьнаца, тайпаннеи, къаманнеи юкъе, хьамсарча мехка хьалкхелла ираз хиннадац поэта. Пхьи шу даьнна мара хиннавац из, дерригача г1алг1ай къаманца, моастаг1а а ваь Даьй-мехках къоаставеча хана. Дукха халонаш лайнай цо ший къаманца,доаккхий хатараш б1аргадайнад. Казахстане, Кустанайски области чуйоаг1аш хиннача Федоровски районерча Бановка яхача юрта кхелхай Плиев Амира локкхаг1а йола йиша — Калипат, цунна т1еххьа, дукха ца говш д1аяний нана а. 1943 шера веннав да. Барх1 шу даьнна к1аьнки, диъ шу мара даланза йола цун з1амаг1а йола йиша — Лейлаи цхьаь бус. Ха йищ яцар цар кхел мишта хургьяр, цар даь-воша Хамарза царна т1акхаьча вецаре. Алма-Атана юххерча, Калинина ц1ераг1ча поселке ваха хайна хиннав из 1946 шера т1ем т1ара воаг1аш. Дикача дас-нанас санна, даь-вошасеи, даь-веший сесаго — Чахкиева Алсбика Маремеи йоакхо а еш, 1957 шера дика дешаш чаккхйоаккх Амира юкъера школа. Из бахьан цун низ кхоач вахар довзаш, лакха кхетам болаш хила, хьаьнала къахьегаш, ценача наькъаца чаккхвала. Бера хана денз гучадоаккх Плиев Амирас поэзеца ше хьашт хилар. Пхьелаг1ча-ялхлаг1ча классашка дешача хана волалу из ший чоалхане йоаца байташ язъе. Г1алг1ай йоазув ца хар бахьан долаш, г1алг1ай мотт дика ховш ца хиларах, эрсий метта язде волавеннав из. Цу хана дукха книжкаш деш цо. Къаьстта дукха дезалу цунна эрсий, казахий халкъа фаьлгаш. Иштта цо, леха а лехаш, деш, СССР-а кхыча къамий фаьлгаш а. Цун дагадоаг1а Плиев Ярача Ахьмада, Аласха 1абаса, Ювсапа Хьажбикареи, Баьтасеи г1алг1ай къаман фаьлгаш дийца, царца ший са1ехадаь. Фаьлгаша 1омаву из дикал-вол, эздел-г1улакх, яхь-хьаг1, денал, майрал, говзал йовза, цар башхалонаш къестае. Цар 1омаву дикага сатеса, бакъле, къахьега, дог ц1ена хила, вонца къувса. 7-8 классашка дешача хана Плиев Амира безалу М.Ю.Лермонтова кхоллам, цо цун дукхаг1а йола произведенеш еша а еш, уж дега гарга хиларца къоабал а ю. Къаьстта Кавказах, цун къамех, иштта вайнахах язъяь стихотворенешеи поэмашеи, доаккхал а деш, еш цо. Нагахьа санна, А.С. Пушкина поэзи хоза дешаш, нийса рифмаш хиларах, ше музыкальни хиларах еза-енна яле, М.Ю. Лермонтова поэзи Амира езалу цо денал гойташ хиларах, бакъдар дувцарах, шоай корта-мукъале а, къаман сий а, Даьй-мохк а бахьан летача лоамарой цо гадахарах. Цкъа «Мцыри», «Веддар», «Валарг», яха поэмаш йийшача, уж нохчех язъяьлга хайча, дуккхача хана дагадаьллад Амира оамала а денала а Лермонтова тара хулалга. Т1ехьаг1а, ворх1лаг1ча, барх1лаг1ча классашка дешача хана Амира корадаьд «Измаил-Бей» яха поэма т1айола Лермонтова книжка. Поэма йийшача цецвоал Амир Лермонтовна вайнаьха оамалаш, 1адат, цун бокъонаш къаьгга йовзарах, паччахьа б1унца летача лоамарой денал, майрал тамаш яйташ а хоза а цо дувцарах. Лермонтова поэзи бахьан долаш, «Вайнаьха къамаш, мехках даххал харц хинна хила йиш яц», аьле дагадох Амира. Цхьабакъда, бакъдар цахаро, Сталинеи, Берийи б1ехача г1озаро лелабаь тийшаболх ца бовзаро шеко лоаттаю, кер буъ. Цамогаш йолча наннеи з1амаг1ча йишийнеи йоакхо е езаш, виса воллаше дагадоахк к1аьнка лоалаха бахача вайнаха т1аухаш дола хатараш, халкъа — г1алг1ай къаманна т1аэтта 1азап. Кхетаде г1ерташ, уйла ю цо, фу бахьан долаш хиннад къаманна селлара доккха 1азап, х1ана даьккхад из мехках? Цунна гу, дувцаш а хоз денна, моцаллеи, иштта, лазарахи нах бовш латталга. Гуш долчо, дега бохамаш доах. Ший бала хьакхайкабе лов к1аьнка. Лов из бала бувцаш язде. Цхьабакъда, кхоачам болаш дийша ца хиларо, дари, гури язде йиш ца хиларо дагадоахка йоазонаш дайтац цунга. Нана хала уллача хана язъю цо ший хьалхара байт, цунах х1анз биъ муг1 мара дагабаг1ац:
. Нана леш латтар, ваг1ацар лор, Т1аьда ча кхатехкаш, со ц1алг д1оахде г1ертар, Halap т1a, кора тla даим уллар гlop, Масса ц1аг1а хатар, шелал латт сона моттар.
Из дар бера къаьгга дайза вахара бакъдар. Т1ехьаг1а, воккха хилча, ший бера ханаш дагаехе, бел-галдоаккх поэта: «Цу ханара вахар кхы а ийрчаг1а хиннад. Са бала, са хатар дош доацар а долаш хиннад нахага кхаьча хатараш, балаш. Сона х1ама ховш хиннадац Советий мехка лелаяьча хоарцанех, дукха къамаш хиннад г1алг1ай къамо санна халонаш ловш. Х1аьта а, со масса хана хиннав сай йоккха Даьхе — СССР езаш. Цхьабакъда, спецпереселенец, яха дош накха лазабоахаш 1ийткъад дуккхача шерашка. Сталинеи Берийи г1озаро т1акхеллача хоарцоно х1анз а нийсхо лоаттаяйтац. » Халкъаш в1аши гоамал йоацаш, шоайла дог лазаш хинналга дувц поэта ший цхьадолча автобиографически йоазонаш т1а. «Школе деша ваг1аш хьехархошеи библиотекарашеи гlo дора сона, язду цо, аз язъячарех цхьайола стихотворенеш классни, школьни пенгазеташ т1а йоахар цар. Байташ язъеш хиларах цар хеставора со, йоазув тоаде новкъостал дора. Лоаца аьлча, 1омавора уйла е, язде. Кхетамца ладувг1а а, нахаца д1аийна, безаме хила а, литература деза а». Литература дезаделарга хьежжа, Амирасеи, цун новкъосташеи: Ускенбаев Бердыбека, Ведзижев Тамерлана, Мамоев Бекирас, иштта кхычар а лаьрхх1а лехар цу ханара дикаг1а дола книжкаш, д1а-са а телаш дешар уж, хоза хеташ бувцар цар чулоацам. Цу хана Плиев Амира безабеннача поэтехи йоазонхоехи ба: Пушкин, Лермонтов, Есенин, Некрасов, Блок, Державин, Фет, Шота Руставели, Алексей Толстой, Лев Толстой, Дюма, Джек Лондон, Майн Рид, кхыбараш а. 1957 шера юкъера школа яьккха ваьлча, даь-веший дезал Г1алг1айче ц1абахкарга а ца хьежаш, ше цхьаь ц1авоаг1а Амир. Даьй-мохк б1аргаго салест цун бера хана денз. Даьй-мехкаца хургдола в1ашаг1кхетар дагадоаллаш дог г1оздаьнна хул ц1авоаг1ача хана. Цхьабакъда, даькъазчунна даь-ц1аг1ара а йоаг1а доакъазал, яхачоа тарра, чуваха ц1а доацаш вус из. Цун даь ц1енош дохадаь хул, уж даьг1ача гув мара хилац. Из бахьан долаш, цхьан юккъа гаргарча нахаца вах Амир, т1аккха хьехархой курсаш а яьхе, Пхьиле-къонгий-Юртарча школе г1алг1ай моттеи литературеи хьехаш хул. Хьехархой курсаш йоахача хана институте заочно деша отт. Г1алг1ай метта байташ язъе г1ерташ къахьег. ЧIoaгIa г1адвода из 1958 шера «Сердало» газета литературни оаг1он т1а, эггара хьалха а оттаяь, «Бутт» яхаш йола ший лоаца байт кепатеха араяьлча. Цу хана денз г1алг1ай метта язъю цо ший байташ. Шу массаза доала шаьрду йоазонаш, г1алг1ай мотт нийсаг1а бувца, г1алг1ай меттала уйла е 1омалу. Наьна мотт шаьрра 1омбара духьа г1алг1ай поэтийи, йоазонхойи ара мел даьнна книжка деш къонача поэто. Пайда эц цар йоазонех. Дикаг1а язде 1омалу. Бакъда, къонача поэто кхоачам биц г1алг1ай поэтийи, йоазонхойи кхоллам бовза а, тахка а г1ертарах, цо сутаралца еш Гамзатова, К. Кулиева, Д. Кугультинова, Кавказа кхыча поэтийи, йоазонхойи произведенеш. Кхычарел гapгaгla хеталу къонача поэта Расул Гамзатов. Цу бесса къахьегаро шербу цун сакхетам, 1омаву говзамег1а язде, чулоацама а, деша хозала а теркам лоаттабе. Цул совнаг1а ирано-таджикский, 1арбийи поэзи йовза а хьашт хул Плиев Амира. Цо деш Рудаки, Саади,Хайяма, Хафиза, Фирдоуси, Малхбоален мехкий кхыча ц1и хезача поэтий говзаме йоазонаш. Къаьстта дукха дезалу цун Хайяма лоаца, к1оарга ма1ан дола муг1араш. Цанна тара дола йоазонаш де г1ерташ, дуккха лоаца муг1араш кхолл цо. Чулоацам к1оарга хиларца, к1еззига мара доацача дешашца, уйлай ма1ан къаьга белгалдакха 1омаваларца, сурт дилларца къоасталуш я Амира лоаца байташ. 1958 шера, хьехархой болх а бита, Наьсарен районни газета литературни болхло волаш балха вода Плиев Амир. Цул т1ехьаг1а, Галашка арадийнача районни газета редакцен бехктокхаме секретарь хул цох, Маг1албика, районни газета редакце болх бо. Цигара, 1960 шера Советски Арме г1улакх де вуг. Пермь яхача города гаьна йоацача «Пальники» яхача станце лаьттача часте кхо шу доаккх цо. Арме г1улакх дешше а язде ха хилац, дале а кепа етташ арайоах Амира ший байташ «Сердало» газета т1а, «Лоаман 1уйре» яхача альманаха оаНонаш т1а, «На боевом посту» яхача бригадни газета т1а. Кхаь шера арме г1улакх даь ваьлача заочни дешар дита, ше дийшача Нохча-Г1алг1ай Паччалкхена институте очно деша отт Амир. Бакъда, дукха ха ялалехьа, дешар а дита «Сердало» газета редакце балха вода из, барзкъа дувха, лела-ваха торо ца хилар бахьан долаш. Дукха бераш долча даь-вешийгара, кхийначул т1ехьаг1а гlo деха безам хилац цун. 1970 шера, даь-воша кхалхар бахьан долаш, даь-веший дезалга б1арглакха лерх1аш Грознера Маг1албике ваха вода Амир. Балхаш ду горкоме, горисполкоме, школа директор волаш. Цхьабакъда, Маг1албике болх баьча итт-шийтта шера лоадам бола х1ама яздац поэта. 1969—73 шерашка кхоъ поэтически книжка арадаккха в1ашт1ехьдаьннача, 1973 шера- гара 1983 шерага кхаччалца цхьа книжка а арадалац цун. Даь воша кхалхаро яьча човно т1ера воакх къона поэт дукха безаш хьабенача наькъа. Ца яздеш д1аихача шерашка дукха зе даьд цо ший кхоллама. Лаьг1балийтаб йоазонца бола безам, дицдалийтад яздеш ваг1а сатем хилар, боабеча д1акхоачабаьб деш дола йоазонаш эшаш а, мегаргда аьнна а хетарах бола тешам. Иштта, ха зехьа йоаяьчул т1ехьаг1а, ялх-ворх1шера кхо книжка арадоаккх Амира. Уж да 1983 шера арадаьнна «Вахара илли», 1986 шера арадаьнна «Вахар — са безам», 1990 шера арадаьнна «Сатемза уйлаш» яха книжкаш. Цхьабакъда, цул т1ехьаг1а, кхыча поэтийи йоазонхойи санна, 2001 шерага кхаччалца цхьа книжка а арадалац поэта. 2001 шера ше эрсий меттала язъяьча а, эрсий метта яьхача байтий тоъал доккха сборник арадоал Амира, Наьсаре г1ала администраце кулгалхо хиннача Тимурзиев Мухьмадас Нодарца. Х1анз арадаккха йиш йолаш кийчдаь массехк книжка да цун. Царца да берашта язъяьча байтий сборник, эрсий метта яьхача безамах йолча байтий сборник, цхьабахьан тоаде мара ца деза вай мехка хиннача хувцамех — СССР йохарах, цунца дувзаденнарех а дола роман, иштта яздаь доалаш латт автобиографически сборник. Х1аьта а, х1анзалца литературни кхоллама даькъе баь болх к1езига лерх1 Амира. «Беррига низи, сакхетами литература д1абенна баларе дукха произведенеш язъяь хургъяр, дагадаьхкараш, лийрх1араш дукха дисад кхоачаш ца деш. Х1анз а хайра ха яккхац яздеш. Вахара хьовзамаша дагайоаца новкъарленаш ю йоазонаш дара». Ер барх1лаг1а сборник да Плиев Амира кепатеха арадоаккхар. Ала деза поэто ший кхолламца поэзен лакха декхар кхоачашделга. Цун байташа 1омабу нах догц1ена хила, нах беза, бакъдар дувца, волца къувса, Даьй-мохк, халкъ ларх1а, 1алам кходе, къамашта юкъера машар, хьошал, доттаг1ал ч1оаг1де. Сий лораде дезарах, эхьах, эзделах дукха язду поэта, сагах, нахах йоахка уж дикаг1йола оамалаш массаза хестаю цо. Хоза язду поэта вай мехках - Г1алг1айчех, ший нана-халкъах, ваьча юртах.