. автореферат диссертации по филологии, специальность ВАК РФ 10.01.09 диссертация на тему: Казахский заклинательный фольклор
автореферат диссертации по филологии, специальность ВАК РФ 10.01.09 диссертация на тему: Казахский заклинательный фольклор

автореферат диссертации по филологии, специальность ВАК РФ 10.01.09 диссертация на тему: Казахский заклинательный фольклор

Жумыс К,азакстан Республикасы Улттык гылым зкадеми ясы М. О. Эуезов атындагы эдебиет жане енер институтынын фольклор бел1мшде орындалды.

Рылыми кенесил: К,Р УРА-нын корреспондент мушес1, филология гылымдарынын дакторы, профессор^ Р. БЕРД1БАЕВ.

Ресми оппоненттер: филология гылымдарынын докторы О. НУРМАРАНБЕТОВА, филология гылымдарыныд докторы, Т. МИРЗАЕВ,

филология гылымдарынын докторы Н. Т6РЕК,УЛ0В.

Жегеыш уйым: Аль-Фараби атьшдагы 1\азактыц Улттык, мемлекеттж университет! казак эдебиетйпц тарихы жзне сыны кафедрасы.

Диссертация 1994 ж. «

К,Р УРА М. О. Эуезов атындагы эдебиет жэне енер институтынын жанындагы филология гылымдарынын докторы гылыми дарежесш беру жешндеп Д 53.34.01 мамандандырылган кенестщ мэжшешде коргалады (480021, Алматы каласы, К,урма«разы, 29).

Диссертациямен КР УРА-нын Орталык гылыми ютапханасында танысуга болады.

Автореферат 1994 жылы « ' ■» V Э _ тара.тылды

Мамандандырылган кенестщ рылыми хатшысы филология

вятнн шпн доютшсн

' Тм^тштщ увцаеаау aadeOi. Оси уаф!т$а дай ta гурш фольклора арнайы ззрттеуд!Ц oôVjïici бодгаа еиас'.СоядЕНтак 1фзгщ -стан 'STA НоОсЭуезоз агшдаги вдебяет sans енвп икститутшнч фольклор бел i mí дассергвят^а "Кааацрыц г^рш фодшяоры" двген таца -ршты уеингаы болатын. Инстшуттиц Ггшагп ¡cenaci оны* цараа úo:d?-пеи.Алайда зврттей келгендэ буя тацщштыц dip диссертация гш келвед: еквнд1р1 аяыдтаяды. CeSria гушп фодьклорыниц бхр саамы, avan* айт*;анда, иаиым-сен1вдап"а остисты а гласи гана диссертация тандаыбша аЗнаяды» Галша вдобиетта кш|Ык-СбЫ1едер r-fpnu фолыигоршыц тыы мардшаиз, тыц гтугац öetluesenyi оси садани та:?-» д&д ал^ымызга басти себап болди.

Та.ур.'уылтц^ какейкестучтг! » Ондагаи жилдар ёоаы Viaaa^iHîf кШктгндшьг-сснгмдерше ¡^атысты гурыитары, садттары, вораларн , pscii^epi, 6ip сэгбен а2тцаида,'кене рухаии шдеиивт! "«¡cutáis сар^ншЕгнв деген сштяукен вмгрден аласталынып тасталды. МуздвЯ TYciiiiK, aoipece , i ; аниы-с г и i ццо p гурпкнич фолькяорша цат. и соц-çts бояш тиди в£1аяедгн un ."»Яиц цгашти" двгеидей, накым-сеихетв ^атесты cea улгме^гн зинч> 1&,бастыруга , аерттвуге гылщм меке» bíMspflt^ да, бас il а «эрымдарьяыч да звуцц бола ¡çofirjyj гоц,* Os tycíhíktí да. YßrtteHi "совет фоаьклорн" деген геязум®я apfvp-ii баядЁр-батпа^ты йариягау да, зврттеу дв олдвн;айда болстши

ЦаЯта зряеу дэугрпш üjeí баскак бг'гчнгг кунда езЬяздщ <?та-?:>. •агаиизда биугв двгв* куы&рлгз;, учтнэарлыц шекс:з етсеидхгх «ид. Бул-та^ырштыц катай иэдекигмурагаттак, тургыдан алгеыдсгы хекбЁ-KecTÍsiri.

Ал ыэеелеге нацтн mstas? тургцдаи карайтш* бояс-'î, гурча -фольклор дегек кз нэрсе, оаыц кегкем фольклодцан й.щушй cü « иризгаакаргары барс сагаяара чандаЗ, иечкц-сенгцдзр гургш фоль-злорьшыц apîKiaeJiiKTïpi иеде, ондаги ааярдардыч аукыыы rçaS 's/од зерда, бадтм-эаздшищтары цандай дерен оуга^тар. ет.«

«сдтзлггш т-урде isay&n бврвтхи иазргя эбден гетаек сайсш. *

Гурып фо£ьхлоркныч венрлары да бвлгмг 6ip а^'дыли^тар?:1 бвгкииштц,-белгхaiöip Ч,r^TIfЛ^ГЫп р ЯЯСЫМДй ДД'-ÇliДН «. саа YsrÍAepi тхптх'де эететикали.^ талап-тыектгрд! цааата?та»5-» д!,Г1"-у ease, утклитарльц, практккадык ^аяе^тхдштврд! мцс<ру Yaiti г;олде.кылатьк^я естея ваа-аркауыиыз керга. Гур^дтщ свз тлггдepi

гурыптш; хс-эрекетпен тыгыз байланысты. Сондыцтан да гурыптьщ фольклор ванрдарын зерттеу устшде гурыптык; саз улрглерхн гур-ыагык ерекетген айырып алып, леке тексеруге болмайды. Оныч ус-тше наным-сен1мцерге негхзделген фольклор улгглер1К халыцтык; ' идеологиямен, яалы^тык; дуниетаныммен, салт-санамен байланыстыра егхз царастырган жэн. Сол себептен де тарихи-этнографиялыц деректерд! толыгырац цаигып, уненг назарда устауга тырыстыц. онсыз тарихильщ принцип! де, гурштыц фольклор заЧдьшщтары да бей-берекет» тольщ танылмаган, угылмаган куйх цалар едх. Сайш келгенде, кене ианым-сешудерге цатысты поэзия жанрларын барлш, багдарлап, екшеп алмай турып, цаза^ фольклорыныч тут ас тарихын яасау, зерттеу мумкхн емес. Сонды^тан да аталган та^ырыптыч кацыздылыгы, езект1лхг1, 1се-кеЯкест1Д2ГХ талас тудыршйды деген ойдамыз„

^ойылып отьгрган ^^аселенгн зерттелу аагдайы» Бул ку.чге дей-хн чазац фольклоры ер вдрынан ар турлх шамада зарттелхп келдх. Казак фольклорын тут ас кУй1нде керсетет1Н цомацты еЧбехтерхн1ч чатарына "Каза^ едебиет1 тарихыныч" 1948, 1960 шлдары жария-ланган басыяыцдары иатады. Одан кей1НГ1 уацытта яеке жанрларды арйайы и,арастыраткн монографияльщ зерттеулер / Габдуллин Ы., Сыды^оа '£. Казан; халк;ыныч батырльщ кыры. 1972; Уацатов Б. К®3-ацтыч халщ елечдер1. 1974; Турсынов Б. Казацтыц турмыстьщ ер-тегхлерийц шкгу тегх. 1973; Иарыухакедов м. АЙтыстыч даму аол-дары. 1976; Терек;улов Н. Каиатты сездер. 1977; Бзрдхбаев Р. Казан; зпосы. 19о2; Касщабасов С. Казак,тич халык; проэас1и 1984; Адамбаев Б. Казацтыц шешендхк енер1. 19У4; Сейдеханов К. 0ч пен кир. 1985; Абылцасьшов Б. Каза^тыч толгау сездерх. 1984; Нурыа-ганбетова 0. Добылалды батыр жыры. 1988; Ибраев Ш. Эпос алеых. 1993, т.б./, ертурлх мэселелерге арналган коллектив« ецбектер /"Казак, фольклорыныч типологиясы", "Казац тарихи жырларыныч масел ел ерх", "Казак, фольклористикасыныц тарихн", "Фольклор жэне шындьщ", "К^за^ фольклорыныч тарихилыгы" т.б./ жариц кердх. Булардыч кейбгршде рана цазацтыч кене нань!м-сен1кперхне цятыс-ты гурыптык фольклоры белгхлх лелшерде сеа болагын.

Казан тецкер1С1не дейхнгх баспасезде бхзд1Ч та^ырыбымазга байланысты узхк-узхк дзректер П.Паллас, Георги, н.Рычков, С.Боль-

шой, А.Левшин, Г.Броневский, С.Яроцкий, А.Ягшк, Ш.Уэлиханов, Г.Берг, А.Красноа, Б.Иваноа, ПДоуаров, а .Жильцов, С.Рыбаков, Д.1Цетишш, А.Диваев, О.Элжаноз, И.Ибрагимов, К.Достакаев, Л.Бу-дагов, А.Алектороо» а.Васильев, М.Бекгкзв, А.Самойлович, М.МирО-пиев„ Д.Ходырев, И.Кастанье т.б. ецбектер1нде* кездесед!. Одал кейшг1 кезеЦдерде &.Байтгрсынов, Х.Досиухауедов, М.Зуезов,

* Даллас П. Путешествия по разным провинциям Российской империи. Шб.,1Ь7Э. 4.1. С.56б-5аб; Георги. Описание всех обитающее Ь Российском государстве народов. СПб., 17УУ. С.140-141; Й.Рычков. Дневные записки путешествия в киргиз-кайсацкой степи 1771 году. СПб.,19772. С.Эо-37,72; С.Большой. Записки о приключениях в плену у киргиз-кайсаков в 1803-1804 годах. //Сын Отечествам СИ.б., 1(122. 4.78. С.5Ь

С.Сейфуллин, С.Муцанов, Х.Жугалиев, Э.Маргулан, Б.Кенкебаев, М.Габдуллин, М.Сильченио, Н.Сшрнова, Б.Уацатов, С.Садырбаев, ^Даяиасщарулы, Е .Турснназ т.б. фолыслорсылар^, И.Чеканкнсхий. X.Аргынбаев, К.Шгленбасв, В.Басилов, А.Телеубаев, Дг.Кармдаева, Г .Муста^ина счисти дтнографтар^ атаямши таидаксхтыЧ кейбг.р шсз-

Болезни киргизов и средства врачевания их //Оренбургский листок. 1691.№2-5,7; А.Васильев, Народные способы врачевания у киргиз Тургайской области * 1902; М.Бекимов» Лечение киргизов посредством кочиру, опрыскиванием водою и гаданьем //Туркестанский курьер. 1909 .Й; А.Самойлович. Из казак-киргизских материалов й.Чо-каева: Заговор-шутка от блохи //Живал старинаЛ916.Бш.1. Прило-гение М. С.05-06; М.Миропиев. Демонологические рассказы киргизов //Записки ИРГО по отделению этнографии. СПб., 18Ш. С.50» Д.Ходырев. Из киргизских поверий // Труда Оренбургской ученой Архивной комиссии. Оренбург, 1917.Т.35» И.Кастанье. Из области киргизских верований //Вестник Оренбургского учебного округа. 19X2. ШЗ* №3,4,5,7,6 т.б.

%арацыз: А.Байтурсьгнов. шгармалары. 1УШ; Х.Досмухамэдов. Казакская народная литература. 1У28; М.йуезав. Шыгармалары.1985. 16-т.; С.Муцанов . Халыц мурасы. 1974; С.Сейфуллин. Шыгармалары. 1964. 6-т.; .Х.Жушлиев, Э. Март улан. Даэак эдебмет!. 1941; Б.Кен-же-Заев. Салт влеедер1 //Цазац едебиетхшч тарихы.1948; М.Габдул-халцыныч ауыз эдебиетх. 1974; М.Сильченко. Туршс-салт яырлары //^азац эдебиетйин тарихы.1960; Н.Сшрнова. Казахская народаая поэзия. 1967; Б .У агатов. Цазацтыц халыц елечдери 1974. С.Садырбаев. Хапык адебиетхшц тарюш негхздерх. 1992; Е.Турсын-ов. К,азак; ауыз эдебиетхн насаушылардын баКцргы екхлдер1.1976,т.б.

^Дарачыз: И.Чеканинский. Баксьиык //Записки Семипалатинского отдела общ.изучения Казахстана. 1929. Т.1, вылЛь; X. Аргынбаев. Каза^тыч мал шаруашылыгы яайыидагы этнографияльгк; очерк. 1969; К.Шулембаев. Цаги^оги и действительность. 1975; В.Басилов. Некоторые материалы по казахском/ шаманству //Долевые исследования института этнографии. 1978. А.Толеубаев. Реликты доисламских верований в семейной обрядности казахов. 1991; Дж.Каршшева. Земледельческая обрядность у казахов //Древние обрады верования и культы народов Средней Азии 1У7о; Р.Муст,фит. Лредстанления

лелер! нанхнде багалы tiiicip ÖinflipreH. Цазад эдебиеттануына ке*и нен белгШ С.Цирабаев, З.Ахметоа, М.Базарбаев, Р.Бердхбаев, Н.Габдуллйн, Ш.Елеукенов, Т.Кэктеэ, З.Цабдояов, М.Каратаев, Р.Нургалиев, Ш.Сатбаева ечбектерхнде де жанртанугацатысты яалпы теорияяыд цунды ойлар аз eise. Сейтее де аталган такрьгоыаты врна-йы зерттеу кун тэртхбхнде <гурган гргел! мэселе ккен! нщ. Уйт-KeHÍ оныч теорияльщ та, прахтикапыц та мачызы вте яогары.

Зстттеудхч ка^саты мен. мгкдеттерг. Бул кушетыч Heriari саты - халдышздыч нашм-сенгвдерхне датысты гурыатыч фольклорный аукымын айцындап, ондагн зганрлардыч емхр суру зацдш!ьщ?арни сипаттау, сол зр-^ылы жалпы цазац фольнлорыныч дацуанда гураптяк поэзия яанрларыныч алатнн орнын анык.тау. Бул мадсатда аету ratн тэмендвгх мхндеттердх иешу керек болды:

- гурыптыд фольклор *лг1лерш1ч нвркем фолыслордан айармавы-льщтарын айфшдау;

- гурыгтщ евз бен гурыптыч ic-зрекегпч 6ip-6ipÍHe теуелд^-» airiH кврсету;

- гурыптьщ кешевдег! гуркптыц евз, гурьттык ic-зренет, гур-нптнн ас, гурыптьш; khím, т.б. гурштыг; атрибуттердгч 6ip-6ipÍHe ^атысын, байланыеын царадтыру;

- бздгк, арбау, бадей сарына яанрларыныч белг!лх 6ip наным-сенхадергв цатысты еыгр сургендхгт дзлвлдву;

- аталган нанрлардыч фужциональдыц ¡дазмеперш айцнндау;

- бедхк жанркннч шыгу тег i ¡.ген типологишын ^арастнру, бэ-дхк чурылнсы мен мазмунындагы ерекшелхктерд! табу;

- арбау ванршыч ауцышн анк^тау» гурлерш нйдындау, н;урт яаныру, жел шадыру, булт шадыру, жауын, дар шаядоу, kvh ¡кайлату, улы ззидпетергз царсы арбау, темхретягге* квз тигенге, дэрсы арбау, зияндас айкалдьгрганга парен арбау т.б. арбау турлерпздег! орган к.асиеттердх СеягЫеу, арбау улгхлерхндегг евз ^айталеудан мэнш ашу, арбаудын кошозицияяын дурнлымкн сипаттау;

■ - цазац туркысындагы бадсадыд» оныч тшологиясы, функция-лары, атрибуттары, бав;сы ойыны яене оныч кошозициясы, бдцбн ойы» ны иен бадсы сарыныныч арадатынастары, бадсы сарынындагы ntpro сыйыну, аруад шадыру, жын шадыру, яын к^йтару сиядты сюжемЬс тараэдар, бацеы сарннындаты болгаупы зшдар ksh haamsmí гшидвр бейноег т.б. маселАлерд! аннцтау.

культы, обряда у казахов. 1992.

3ePT?eygiqметодологи явшс иегхз^. Гурштащ фодыаюрдц эврт-tqiíwшетгьт! талапкерд1ч Э.Тайяор, Да.Фрэзер, В*Богораз-Т&н , 'Л .Штернберг, С .Ток аре», О.Броидей енбектерхндегх ие^хстгктерге суйеибей Ejit-a басуы кегайбши* Сокдай-ац автопга О.йрейдеибарг , Е.Ториер, Ж.Доыеэкль, Н.£иноггадоа, Н .Познай сияй, Е. Кат «ров , В «Проза, Ю.Соколов, И.Франк'-Иаыене^часий, В.Путилов, В. Акнкнн , Ю,Кругло» т»б.-фольклоршшардыч гурштык фольклор кэнхндегг теориями байлацдары ква eetmrtu та?13д1. Нан.ци-свтнцепге цатксы гурштыц фолыслорды* -гипологикльщ жагынпн толытырац ташуга кардак-дескен Е.Воаик, В.Ереиина, А.Смолнк, ДЛотапов, Н.Алексеев, А. Дно-хин, Б.Абдулла, В.Анучик, В,Вербицкий, А.Ветухок, И.Биташеаекяй , И.Гагуаилняи, Н.Дыреикова, В.Дьяшно»а, Н.Жардецкая, Д.Зеленин , Р.Кадыров» Н-.Катанов, З.Мадаева, Т^Иирэаез, О.МГрадов, Э.Ломзращез А.Досов, Е.Прокофьева, М.Рахиш», Б.Саршсаноа, Г.Снесаре?, Н.СуиЦов, 0.Сухаре*а, Ч.Таксами, T.Ttit^ Н.Толстой, А.Тронцкая5 Ё.Трощанский, Л.Хомич,-Е.Чуреин, Г.Эргнс- т.б'.-дын енбектер! бол«» ды. Аты аталгол kíc:лар - epra/ii кеш вм!р схрген, кайсы-бхр! цаз

ip дв араиыэда курген, гьидаига мулхндххпншв улес цос^ан зерттеу-млер. Олар устаиген багдаряар; мектеатер эртурлг. Ал б13д1Н, даЯга алганнмыз тарихи-салыстырмаяы адгс болды да, каяавдастар -диц йй-сйкгрлерш.сол не?1зда яайдаланди^. .

Затптеудш дефекте-рр.лхк" Herjsnftpi. А*тог tíYsáúf^irÍKms нан-ыы-сешндег> гурлшшм фольклорына з^тисти ыат&ркаядарды толед сузуга гырысты. Ka^ai: твцкертне дейшгг азнв одан Ke3ÍH¡?i газет-тер, аурналдар, шна^гар, зртгрдг гшшии басыаыцд&р, сирек к i тал-тар, К.азм;стан WK Орталыц гшшки «ташсакасы, М.О.Ууеэов атык-д&гы эдебиет нэнс енер институтыs Казахстан Республикасы Улттаж; кгтанх&иасьвшц' цолзаебадар" ^орындм-и матеркаядар", ¡жмлекетт is sane веке ад.ацдардкч* азиате. алтай, баацурт", чаракалаа^, ky*^» isoratt, еэббк, татар, турккви, туаа, саха, шор тхддер1ндог4 мате-ри&лдар царалдц* Енбехмц каяешие байланысты диссертант кнган ¡¿а/Лмчттархн б&мШ к8лше<де г ала пайдалана" алды. Болашадта s-*,a:— оц фольклораньщ иагияеш* аэке иантикалыц ввирларын эврттву ycvíh-дв" цаяг&едари да icue асар-дерен ойдакма. Жушота кзлт1р1лгт!н" дврактер соныдыгыл Keaj кара^ты' баЯцар,багалар. Осы ор-

аЗда хшдар бойы фоготасвг, гтересввцЦрыелерыен узд1кс!з шаеиь eriti, елиеуогз k&msk ко.гойткек Ресвй Не!ллекетт1к гылы»« -

пешйлк кхтапханасы мен Петербордач М.Е.Салтьасов-Шедрпи атьетда-гы кегаяШк кхтапханаснна as тор эзгнхя раэылыгын бглд1редх..

йаналыгы. Казацтан квне пантар-сенхмцерге баЯланысти гурштш; фольклоры влгзш рет белгхл1б1р аанрлар гвчхреМнде топтастырылш, гнлкии вагынак негхэделдг, сараланды, o6RexTire атанг&н аанрлар» дыЧ фукнционаяьдык, струхтуралвц яэне тапологиялыц ерекиелхктзр* ейк^ндалды, сонымен бхрге бздхх» арбау, бацсы сатшдарындагы поа-тшалык йпгйе, басты-басты керкевд« зачцыяы^тар атнлды. Cefirin , хаэаз? гурыа фолыморыныч 6ip саласын тутастдй багмщайтын гияы-ш-тесрнялык тургыдан яа^а сатндагн арнайы с!?бек усыни»ып отъгр.

•3ePTT6ytiiH ппактикалык. кундчлыгы. I. ЖушстыЧ нэтиаелерхн логйрн оду орындарыннч филология" фагсультеттерхнде оадлатын лек-циялар курсында, семшар* саба^тарунда кечхнен пайдалануга бояады. ¿."Фольклор- тарихак пазар хездв, -acipeae оныц алхетахик, жанр -ларын тексеру тстшде аталгай эерттеуд1ц кап cenTiri тииек. 3. EMöeKTi жегapu ojqt огындарнна арналгая окулыцтар мен окуцур-аядарын аазу ушн да паЯдалануга-болады. 4. Диссертация 4®теривя-дары наг!зп!де жогары оду ордадары филология фякультеттергнде ар» найы курс уйыццаеткрилуы да -эбдеи югук1к. 5. 0зг& Tvpis туфощас халыцтардыч фолыоюрын зэрттеуге де таркхк-генетияалыц лаке та-рихи-типологиялык тургыда пайда.квл?грмек.

Зеугтеудхц макулязудои /апробациядан/ отух.

Жушстын Hcriart цагидалары пен тузкрывдары Киевтв этнен II Халударалы^ фольклор фестизалхнде /1УУ1, 24-й» м&янр/, Казахстан* ншг педагогккалыч so г ары ощг орындары мен унивврситеттв!^ фоль -клор огргоушяаршшч III республгасаянц- гылюи-практикальщ кск

ферекцийскнда /Ш1» 3-5 «;азгщ/, Eofeph оду орнздарк офгтушаяары-ныч- "Керхэм ffisffapus тексхн заддаудач мзееяелетй* атты гыяыии -теорияящ конференциязында. /1992, ^азан/, "Beticy таршш йен иа-декистх" атты И гылюа-?еорйяан$ конфэренцияда /1993, 18-21 ка-мнр/, М.О.Эуезоз атъшдагы эдебне? яана енер института гклкуя кеч-есЬзде /1992» желто^саи/ баотдалди. Диссертация Назац Цыздар' яв

дагогтЬс институты цаэац адебиетг кафздрасында /1993, ö cayip/, Казадстан YTA Н.О.Эуеаов птындагы* эдебиет иене' внар институты фольклор бвлхм! «ен ¡^^я^Йапар Орталштдшч diphtKeH шв1л!с1ндо /1993 , 24 какыр/, аталган институттич Гыяыш кецвсЫдв /1994 ,

& цачгар/- талцыяанъш ыадулданды. Соашан б1рга ецбек?1Ц езехп пайывдаулары "Казакртан \ТА Хайаршксында", "^ааацстан* ¥ГА Хабар-дарында"» "Ка&ад тШ мен адебиет аурнадында" ¥.6. мврзхвд1 бас-пасэе цупалдарыида, гыаыма* вшацтарда басыады. Диссертация негга-1ндв "Телцочыр" атга монография вариотанда /1993, И 6.7./.'

Диссертациям^ ^урылымы. Куше кгр!спедек, терт тагаудан жене норытыидыдаи «урада. Соцьшда пайдаланнчган эдебиеттап т131-бер!яд*.

Диссертация*»! к1р1спас1нде тещырштыч «ацдаяыну себеб. кекевкестШгч» цойилшг отыттан нэселенхц эврттеду хагдайы, ец

бентхц теориявьщ яане практикапьс; цукдылагц, гхдыт вацалыгы еЗ-твяа к ело, иг^саттагъ* мен" м1ндеттер: »удалил, метододогкявьщ яэне дерехтемелхх нег1здерх сипатталады. •

Б1р1нш1 тарау "Каэактыц гурып фолькдорын сарааау цоседолррР деп атаиаду. . . . .

* Гылыьда цалыптаеап тур&к,тькган* вуЙй бойыкша фольклор кайр-лары караем фольклор, гурыа фольклора деп салага <5злхнет!н1 болид!. Кхне казак оцыныстысы А.Байтурсьиоз та бул зуйвшц наяны типологиялык зацдклыктЕГ-га багшатынын назпе ссаскха, ауыа эдебнетш "Сауыктама" гане "Сарыкдама" деп над"гарган. вкШшка о рай, ке?днг1 цазац фояъкдортанушаары Ахан, байцаган, Ахач усга-ган суйе шшбырынан аЯыгыаап цалган. А.Байтурсинаь "Саршща^а" деп "гурттагы келе- яатцан сайт сапынды свэдегд!" угинатанын аш-ыц вазган. Ол цаз1рг1 5*с1Н1г 1а1зде?1 гурнп фольклора екездЫа« куыан еоц. .

Алайда; Ахачныч будан аргы рубрик аяаршшц бугЫгх фольклор-тйнудагы саралауга келепн дэ, яелыа1Ыи де вецтары бар. Айта -лщ оны.1 гурьш фольнлорын /Аханп&! саркндама сааасын/ -лике вп: -чеу1 - гшш ептереч дакы?ан вурттардыч елеуд^ теггрибес1н ее -кепганд1к боаса, сои нгктеуге пег ¿а бодгаа канряардын кеВде ог-нын тауып ?угмагшш да байцадади.

Калыптас^аи фольклортануаайык гыш»| куй с бойыша гурьш фолькяоры «ьшадай *а саяадан турады:

I/ О? басы гурпынни фольклора.

2/ Маускцднз гурнп фольклора. 3/ Нзным-ч?8н£вдэр rypmrHHtvфольклора.*

ДхаЧ сарьзщанг еаваеын /Утрш фольклора/ всалт casi*V * ?урый 0951м: *Чаякл сэгг1 ден а!ктсйдг. "Цааш cesiji" од шаддау",

"Жун шблснру", "Дзрт аа^цру3, "Бесхк яьгрн" ден бзлген, Мутаен на-иим-еь.чпзде'р гурпыныч фольгяорша /бзсгк кыркиаи бас^асы/ сза-

Цухтар ЗуеЕоз rvpaa фзямслорнн "сыращядач салт дзг< атея, Ах<?да yrço.on, бхргщ одаи эзгсше козден уикз белгеи:

I» Ел еалткндагы шзр еловдзр! /зщтэу, ectip^y, цаагеагу , яочЬг аЗту/. • '

2. Дхжзн байяешеты елецдете /наурнз, баксы сагуин, зара-иазш/.

3. 1>на узату ?ст-1»дэ1'4 еадт еяецдер! /шр

зар, вддаасу » такксу, бе?шар/. .

Муйдегн баете аадяящ фольклор дафгарьш ?:йлгтбхр3 наг,<ш прш» тар fSHxpepiHa шогнряанднра о-тысые саракау дэр едхх»

Сокзк Сейфуллнн "аунэ'адебяэ^хн" нетг -тарауга бедхп»'?урш феяькяорина дзлыста нанрларды еоннц' eut" тарауында цараатнрздн: вСает елеч-зырл&рн" /<гоЗ балтар9 зар-даг.р» сы^еыгга, яубату hsh * 7?ïî, баташар. а!!т иел1н, бесхк знрн» козтасу игя есйвт элеэдер^, естхрту, кенхл айту, гоцчву/, "EcxixiKTX дш салтынйн *гу?гн- агец-эвдгаар" /науТ'на, базскныц дары, яациру, арбау-байаау акрлары г бэдхк йарйнаваи. Вузгарднч-бхр1гайс1яд£ отбасы" гурпшпгч фолыслора топталса. екпгяхехкдэ гтусыздш; гурад фояькяоры наннм-ееяхм-дзр гурпкай? фолькяорн цосацтаяа саралангЕна байгуиады.

• Keiiiiupsît "Казг,^ здебие?! тарахшыц" /1У4Б/ "Салт елечдэрх" тарауын зазгаи ВЛСенжебаез ивлтхрмген- екх кл&ссифиияцкяаьг /Н. Эуезов, С.СеЗфулдин/ оайдадаяа стырил»кcSdip взгэр*?удер ей « рхэдк Os С*СеЗфулл|ршЬ| "Мал турадш," над^Р«i яануарлар тургиш эчмкя» влеч» ky3 нырлар" доп ssica царастаркяган тарауыидазги на» ^ер:;алдарды салт олегиврхнв eHîiarcH. СокдаЯ-ач* од бутан М.Зуой-оатегхдаЯ Ид1н оолт *муч-Э0Р влеВДврхи", уйлену сад?

елевдвргн цосады, ceflnn "oaaï влвнцер1нв терт топца жЫтейдг* В!здх к^зы^^ыратьзш, apicie, дш с ал? aaennepi. Сны автор: Наурыз. * Й. Бщсы саршш.

о. Баднг, арбау, яадбарину.

4» Ж&ракеаан иэке карвназакнщ батасы дап гоптасгырвда. -

I960 вины аарияя&нган "Назад ¡»дебыет* *арихыннцв "l-fpm^

csâï вырлари3 ббяхмхк sasraa Н.О-аьченхо саразауша нэцхг гудар-еад, арбау, бадсы сарыны, бвдпс ванрларшыц "дхш угивдар?а ÖaSw яашеты сел? влеадерше* тогтестыригукна шн бзру кврек дар вд&с„ Cößrin эу Састагы U.öyesos с&ршаунндаш деспгр гагуасшты б?£ еибектен де айкда герхнедх.

Гурш фодьклорииа нагнеты eíj еоцга гптделх ег,бек Б^адаго»-тич "Xasu$ «лендер!" /1974/ агаяатын К1табы» Од "турдас-сахт злегр» дерхн"" "Kïh »epic, квсinnen байланьк-гы тугая вдекдер /йцзыл^г^ терт тглгк; иаурыэ/"; "Халыцтыч* ескúíeíi ианы!«-сеийяет>*иеи тугаи елеадер /бздсыяап сарыны, арбау-байаау елеадерх, бэд1к/п , "Yis-iaiHÍH адвт гушымен* байланыоты гт>ш елеодвр /бадалар едеч-дерх1 Уйлену салт елеедерх, ыуц-вер.вло. „ijpi/" деа жктеггн. С.К&с^абасо» -a арбay¡ бэдхк, ба^сы сатшн д4ни наныщарга бай-лйныоиг аан^латта ааидазада. ' *

Kep i я отырганышэдай,-когаредагы ецбектердщ бардыгьщда дир-л ík арбау, бэдхкгбы^сы сарыны tíip тзпта саралакады наие кебхние дЫн салт фольхлорша затдызылады. Е.Уадатов дана "дш еалти"де-r-eHMÍ4 оркмна "ескхлхкт! каным-секгвдерден туган улечдер'' деген тершнолегиячыи; títksctí пайдаланган. пДш салты" мен "ecktafk-vi наныи-сенЫ" угцедары 6ip-6ip»¡eH сонаалыдты алые кетаeBiini тус íjiíktí . •

а.ЕаЙтурсынов а^алган уш наирдыц басын цосдаида "зазш ca

ï'V' двген абстпактшы тер^вдх не сэбепт: алгандагы туралы «атеуе айтпайды. УРине, кеэкелген цубылыеда, не эатда. ат бергенде сныч еч басты цасиеттсрх ескермерг co3ci3.

.• Энгхка гурш фольклора туралц болып стыргандик,т«|, мундате «антларди айнратын леуэсе оларды кадьшдастыратын басты ьежа тхке-леЦ не ана, но мына гурыптыд комодоистегге, ия болыаса нацти гу-рыптарга* д&тысты исендхгх дауенз. Басдаша айтдалда гуп>йтид-фольклор яанрларын саралау, топтастьгру принцигпне бмгхлхбхр гурш » тар неыесе гурыптар «лштыгы гада адшем, негхз бола алады /Мэсе-хеи, от басы гурпыныц -га шн с а« жын ^нуи иарт, БадсылщтьП' KVai да аайтандардыц квме» PÍHe байланысты".

Уай, уаЯ, айкалайш «удаЯьк, . pip «зхке яьшайын.

Алды-артьшды байдасам, К,арацгы туман уайыи. Канатыжан дайрылып, Табаяышан тайршгтып, Жаскган аездеВ майрылтып, Туысдан, ?уган, бауъгрдан Т1р1дей менх айрыятып, Кенбес б1р ¿ске квнд1рхп, Ку агашда твндхрхп, Жаратдан ив,нецдх алдым ? -

дерен волдардан жындардвд бере салган очаЯ олаасн елее,

ерхкехз ъойынсунудан тугаи тер тагхс, ккын мхкдет, ауыр .-гте епен-дхгх айдын кер1нед!.

ЕЧбекте каптеп келтхр1лет1н шеалдардан яшдардыч болинад бадсыны тачдауы бала кукнен, тхптх жергектен-ад басталуы мумпн еяекхн байдайшз. Ехрад вабысу мен табысудач арасында белгШб!р уаздыт ететхн керхнедх. Ол - "бадсылыд ауруы" кезечх«

Ал айда казак, турадсында "ауруга" ушырауай-ад ез бетхнше та-лап дылып, гздену, УЙрену иаттагу ардылы бадсы мамандыгын игеру яагдайлары да кездесетхн. Эткен гасырда,С.&1Ж8Новтыч куолхк ет-ухт:е, мундай таяапкер едетте тэвхрибелх, тарлан бадешгыч бхргне кел!п, езхн шзк1ртт1кке алуды етхнетхи. Егер ол карсы болмаса, болашач бадсы бхр жил мэяшергнде шзкхрттхктен ет1п, егс1теи аылы кемяшх болады, уопкшх кылы даяеттх »елшерде кадесхн берхп, дарт бадсыныч батасын алуга тарысады. Жача бадсы ээ1н баксымыи деп яариотау ушн течхрх-иелерхмен, жындармен датысы барлыгын делел-деп шыгуы керек, Журт оны мына сиядты сынадтардан вткхзедх: са-цырлагая сары аязда задач ба-, жалач а як, я*ру, жалын атьга, шод-тай дызган темхр заттарды валау т.б. Мундай датердеи аман-есен, задым кермей еткен адашын жебеушх П1рларх бар деп саналады.

piny, жьидага арншх елеч айту, еотен танып цулап калу, ауыздаа квбнс атып иатып, киюсыэ сейлву сиякты керЫхстер бсшаиак бацсы-лыкка дайшдак квзепх демеске лая жок. Шткенх бадсыныч ойыны кезгнде бул гсроцестер Yneni дайталанып отыргвн.

Дэд осы туста шнаны еств устагал жан: тажгрибел! баксыга шэкхрт болып, ресш турде дайындыктан отетхндер тукышнда баксы-литы sok "cay" адавдар болгая. Ал баксылык ауруга ушырап.бгркан-aia уакыт шнныч кудалануында жургендердх ез бет i mi камялдац игергендвр два санаута болада. Сонда баксылык ауруды" зеке,ом-аша ттрде касхпке бейхвделудхц яолы, эд!с1 деп тамысак керек. Айналып келгенде, ногхэгх максат - бол шлак баксыныч ызгелерден оцшау, ерекше цасиетх барлыгын бхлдхру, вуртка soíh ыойъшдату болып шыгады. Шаыанистпс наным-сенЫ бойиша, айналадагы занда--жансыз заттардыч немесе цубылыс атаулыныч бзршхч иесх бар. Баксы - солардыч тхлхн бхлетхн , кыбын табатын адам. Иелвр «здерх тацдап алгандыдтан да баксы - алаботен цасиетае ие, ногаргы куш-тар мен адандар арасын залгастырушы данекер. "Баксылык ауру" осы ceait/лх одан api теречдете тусу min вте-кэтв казет.

"Баксылык ауру'' TOpKÍHi ау баста иницкчця ллык гурыптардан Heri3 алеа, кейш келе ьогарыда айткйяикызд&й, Уйрену, аакакдащ-Ка бей i вдел у сыкылды процеске уштас алы. ийтпесе баксынкч аса к¥р-делх сштсре-т енерш мечгеру мумххн болмасы tycíhíktí.

Баксиныч ойыны 6aarm6ip гурыптарды атцару toiíh sweptae-tíh. En Herieri себеп, арина: сырдат ядяуды ецдеу. Баксы ешкииан да оздтнен arypia, ие суранып itici ецдеиейд^ Уйхндн сыркат бар ададаыч етЫшхмен гана кeлoдi,

Jpñip акын-яыраудыч азжд1к eper.u;ty;irï болатачы сьп;илды,ар бадсыныч да азхне таи ойын ориектер!, евдеу тасхлпср! болаткн. BipaK соныман бхрге ойыи откерудхн де, к ici ецдеутч де залпыгя ортак. накты гурылтарга негчзделгйн TapTÍ6i бар. Бак.сы ойынына басы бутхн сахыналык шьггарш. nevece цоЯылым ретхнде к^райтнн болсак, кез келгсн басца енвр дункесл секглп! оныч да бялгисбгр эандылыктарга багынд отырып арбитгн сижет?1и жвл1с1 ген коьаози-Ц11ясы болатинын каруу w/wxíh емес. SaKCWfbíH ойыни епеттй турак-ты канондардан туратын. Ойьш кез^нде аткарылзтын рjc¿адер мен ямралар бeлpiлiбip гурыптар ToKiperine шогнрланать . Ол гурнпгар

калай болса сояай аткарыямайды, бхргнен сон 6ipt кел«т1н арна-6ы тзртхбх, аукыга, vamepï бар. Сол тар-rin, сол аукыа, сол ыэлшерд1 neniare ала отырш, ар баксы едарьз1 мушхндхгхне, терлхк даб1Л£Т1не, психик ал ьщ epeKaeJtirÍHe, кияп байлыгына да» tja3' бурыниан цалыптасцам, дастурлх канондарга болар-болмас вариацияяар sacan отырады.

Егер муны карапайык тхлмен айтар боясак,, ба.",сы атаулынын ойьшында ортак г ел i ване уксас хс-ерекеттар унемх каКталаиш отырады деген сеэ. Автор дол жетхен дэректзрдх тихспже пайда-лена отырып, Саксы ойшыньщ реконструкцияскн 6ipaawa толык. на-саута тырусады.

Бацсынын ойьс-ш кшдеттх турдо vS ш1нде еткерхяетгн. Ойьи-ды icspyre улкел-кхвл, урташы-еркек деа о'елхнбей тугбл катыеа беретш» Bipan; ол ушш балигатца толган наст-ар мен улкендер яа

гы тазаяанып келу шар-т:

Дзретхн кэндеп алады. А.Аяакторов карген 6ip бак,сы ауру каткая тйге кис уакытынш еахн-де ауртты шешЬцирхп, vcTiaepiHe су ceyin ырым яасаган соч гана кхрг1зрен. "Дарет алу" шамаядактыч мусьиняшдактан астасдан б tp кырьг екендхгх дауснз. Мусылмандьгк жетпегек ei6ip иах<андыгында мукдаЙ pací и болшган.

Керермендер уй íuiíh вшр айнала отаратын. СыЙмагандар иа-быктшг сыгалап, кызыктайтык. Бакеыныц ойынн вз1нхн атынан да KepiHÏn тургандай, Kiairipiií театрдын иемесе циркт1Ч кызметхн ат^дратьшдъг^тан^оган катысушилар баксыга болысып, еын КУУ ^шхн гана келмейдх, бардц-кокты ааксысын кихнхя, кечи катеру yœïh де шшалган. Мунда вртурлх зротикалык кишлдар да керсетметхн-дхктен ¿"айталык. кейбхр баксы аолбарыс болып аркырап^айелдер-д1ч устхне асылатын немесе олардыч уятты sepiHe кол жУ1чртет1н/, бай-мырзалар ондай верге бойяеткен дыздарын ai6'epMeyre тырыса-тын.

Ойын адетте кешктрым басталатын. Баксы ойыныныч iHipre карата вткер1лухн1Ч себебх мшада. Жындар ovipi адамзат enipine карам-кайиы багытта дакиды деп сш&лган. Адаикыч тхршхлт, каракс-TÍ жарщ дуниеге катысты болса, шндард1кх, керхсхнше.

дарацгылыд алемхие байланысты. Дындар к ели s дарай димыл-дозга-лдада TYcin, адацдарга деген дастандыд арекеттн кебхнссе тунг i уадытта ícks асцрады.

Бадсы ойынкка дур? ниналып болган сон ее in -яабшып, тутдась ахппенен байланш тасталатын. Оныч себебх бадсыны иындары дыс-дан кезде даскей зиянкестер сырдаттыч канын еехктея ала дашуы ыумя in деп саналган.

Ойын алдындагы дайындыд paci^epi толыд атдарылып болган-нан кейш, бадсы долина добызын алып, ойыкын бастайдц. Алдикзн ¿<;обь>з куйлер1 орындалады. Куй ыргагина берхлха, бхраз дызып ал-гакнан кейхн бадсы добыз унше езхн1Ч ыучлы» зарлы дпуысын досады. Бадсы едетте езипч сарынкн еулие-еыбидерге сыйынудан бас-тaflтын. Вурш-соцды естхп-бхлген эулие-экбиелэрхнен ешкхвдх дал-дыркай тугел атап, адырында:

Sep этзхндегх эулие, Kyh казхндегх эулив, Ал сыйдадым ехздерге, Еардем бергей бхгдерге,-деа бхрад т-Уйедх. Будан кей:н ол аруодтарды шадыруга кхрхевдх. Эулие=знбиелер иен аруадца е.—ыку Ks6ira¡e ipnec-TÍpKec келед1, кеЙде араласып та кетад1. Булардыч барх /аулие-акбиедвр, аруад-тар/ бадсынич аебеуш nipnepine /духи покровители/ яатады.

ílipnepre сийыну раехмхне бадсы сарындарыныч комюзицияяыд бастауь ретхнде дараган яан. Будан кейш бадсы 93íhí4 квмекшх нындарын шадыра бастайды. Олардан ардайсксына тэн номенклв.тура-лыд дызкэт болады. Сондыдтан да бадсы яындарды далай бслса со-лай емес, белгШбхр тартхгтен шадыр^ды. Эране, алдыкен боляау-иы киндар шадирчлуга тихс. Бадсы сарыныныч бул белхгпщегх нв-riuri мадсат - ауру себептерш хздеу, "<3д1л сейлв", "баЗдап сайлв", "etïpik свйлэме" дегендерд1 бастырмалата yctí-yctíhb дайтаяау ардылы ол бхртшдеп аурудач сенхмхне кхред!. Бадсыныч: Жын улкен1 Ер Шойлан, Кхдхрмей бвриен кел йойлан, tíripiK айтпа, вын, ойлан. Басычды баудай дагариын, ^анычды судай шашаршн,-

дерен rçahapjm aMÍpiH ез дулагымен ecïin отнрган сыркаттыц яабы-раеды кецглг кетер1Л1п далады, бадсыньщ meitcia кталне ияанбасда шарасы далюйды. Сейтхп иамандыд диагноз досга дейш-ад дерт куу-дын алгаиды психологияяыд дайындыдтары жасаладо*

Сылдыриак;тардыч сычгыр дагуы, бадск долдарыинч ербеедеух ки бет-аузшыч дясаюы зшндардыч келгенхнен хабар бередх, Шаьасы ол бшгай деп кате а керек:

Жечс iз берен1кишген, Лашын д у с тай туйiлген, Кос дабагн бур¿лген. Кара булттай кекхлдг, АйдаЬардай айды Орад, АЙбалталы данды Орад, Кайдан келдхч жауды орап? Жауланбай-ад Renitis, Мша ауруды кврхнхз» Етер буган ем бар ка? Салар буган дем бар ка? Айтатугын кал бар ма? Шыгатугын жан бар va? Течхректх болжачыз, Ацылданен толгачыз.

Бадсыкыч сырт кезге мулде жат, tycíhíkcxs дишлдар хасауын-да, й'Ни е31мен eai арпалыеып, шыр айналшх, ксрхлхп-созшкп.еч-кейхп-яантайкп, булдан-талдан болуында елеулх магына бар. Ояар-кындардыч зшишп, бадеккыч бойын дыса бастаганын б^д1ретхн пан-■rewiwanap. Ал экстаз дэреяес1нэ жеткеиде бадсыныч аузынан ад кобхк агнп, тальм далуы - онкч жындар алемхне баруын, сонда бо-луын б1лд1рэд!. Турып ес1н жиган соц, бадей ол задта езхнхч не кергп, не бхлгенш эчгхиелеЯд1, сырдаттыч не себепт1 ауырганын, даниага созылатынын, не дауа болатынын айтады. 9pi дарай еццеу процееi басталады. Задсы емх болжам нэтижеехне тгаелей байлан-ысты: не ол дар1-дардактердх пайдаланадк. не ертурл1 машялыд иараларды долданады, не сидырлы сарынын одан ерi валгастырнп, дертке дауа табатын кемекщ зындарын шадорады.

Бадсы ойыныныч скрдатда гана емес, оган датысып отырган ке-

рзрмендерге де эсер ететхих иукэксхз. Баксы азхн да, езгеш да транска TYcipe алатын чабхлет sîeci. Ол сыркаттыч еан-дуниесш К03 байлау аркнлы да басдарады. Сэйтгп, ерекше психологиялык ем колданада. Сзндгру - баксы оЯкньшыч басты mí идет i. Баксыныч esii этйке яэне хан душесшхч ауруына ушырагандарга кебхрек да-уа болатыны да сондщтан. Цобыздыч ¡тиренген yk¿, баксыныч зар адеп ¡шздарын шакыруы, нанбаска нандыратнн неше турлг фокустар, ыыч кубшгак пантомитлар, мхне, ыуньщ к*й-кайсысы да нар кетер-ер сенхи нугхн аркалайды. Зрине, бар сенпшч imhweri тхрег! , те$Лрказыгы - шаканистхн сенхм: аурудыч иесх болади деп бхлу. Огаи баксы цалвЯ есер е?зд1 - маселе сонда. Негурлкн куштх баксы» ныч нындары да кап , api алуеттх.

Шаиандед tycíhík бойынша яындар алемх акг улксн лагерьдел ?у<= рады: ■ r.Bfl>piífli жакдар занв зияй sc нындар. Баксыга багынатьтдары: apiffle, Meßipii^i euh дар.

Kaßcuöip отн аты анз. баксыныч да, шна баксыныч да сарьшында ло» дн?ады. Десв де негхзхнен эр баксыныч esine гана багынышты, езгке г«иа суйкхудх хгндеры бслады. Айталык, 6ip баксыныч вахне ганя баганьюты, еэше гака суйкхмцх аындара болады. mïалык. Sip бак» сыныкх К.орабай атта аи, eKikw^iHÍK£ - Нартайлак, ушхншхсшхкх Карала деген сиякты, т.б. G¡, яъшныч ззхне гана тан казне--? i öl. л аду.

Бадсылар -'.sparine карай жындарын иезэк=.кезегхкзн шакырады: Актайтугкным , бопаи^шЬ. Томагач ceHÍ4 кумхстен» Акк бауын яхбектен. Ekí де б i рдей баршын к/с-, Бауырыч шубар аршын к'/с, Купту=куйту, Сары куз !

ФКайсысына мактаулы саз, асхрелх -iOyra тирысап

Жындарын аеке^яеке атап, к.чкырган кезде ' чкси дачгырд. ?лп», Кьгады, асатаедпен аердх у рады. Баксыныч гь^ nayui-ifiit rypjii дуч= rip, турлi сычгыр к°цылып, азан«казан болады.

Баксыныч ойынына'катысушиларга, арине, гындар ийр1нбоЙд!, 6i=» рак баксыныч сьзх мен вдмыльш баккан адаыга цай ггыкныч к ел in, Кай нынныч кеткенх, олнрдыч не ¿стел, не ксйганы агс^анык бхлх в

■ m отырады. бйткен! бадскныч apóip арзкетхнде ас-тар 6aps epöip 4кмылында катан цалшка, ернектх елшемге тУскен пантомималыд маащн бар. Будан бадсы сарынындагы сез бен бак;сы ойынындагы ic» арекет арасында ерекше байланыс болатыны айцын кврхнедх.

Жкн тадыру гурыптыд pacímí елденеше сагаттарга немесе заденэ® ше кундерге созылады. Бул аралыдта бадсы кеселге rçapcti эртурлх /ауру тур iне дарай/ иагиялыд ем шараларын да долдакып багады. Диссертацияда бадсшэд ойыны кезйдегх янн шадыру яорасы мен аын шадыруга калгаса агуретш кейбгр магияяык ем рэсгвдергне тольщ сипаттама берхледх.

Бацсклар ойннынын» бадсылар сарыныныц сонгы бел1мх "еын дай= тару" деа аталады, Ечбекте жын ^айтарудыч дандай болатындыгы, оныч баксы сарынындагы алатын орлы нацты мысалдар ареалы талданыл, ашып керсетхледх.

Сзйтхп, бадсы ойынында яуйелхлис, бхрхздШк болатшы байв;ала= да, Ойын бадсыяыд гурыптар негхзхнде еткзрмедх: бадсыннц вйтар casi де, ат^арар хс=зрекзтх де дзстурлх гуркптарга датач батына» ды. Сондыдган да бансы ойынындагы ces бея арекеттх бэле=жаруга болзайды, олар бгр мздальдын eKi латы снеди. Бадсн ойдаын 6ip= паше актiлен туратын трагокомедиялыд спектакль десе де болада. Мунда да театрдагыдай сахына, партер, корермэн, актер /бацсы, ба^сыга rçoca кайде оныЧ кемекшгсх/, бацсыльщ реквизит т.б. бар. Бадсы сарыны туптеа келгенде кшроаизацияга кегхэдвлган керкем шыгарда. roß. ГУйдек»тУйдег1иен агытылган зыр ыргагн наудас пен керермзндх гана екес, шндарды да тербеух КСрвК ч Ба^сыныч кан адып, жан берг-еи, яыя шацырган ащ дауысы, добыздьщ бхрде улш, 6ipne ывшынган сазды ауенх, дочыраудын сылдкр дзддан сылдым yh¿ яуэ цубылган оркестр аспаптарччдай=ад есерлх. Бугаи бацсыннч ертурлх оные дишлдары, тypлi=^тypлi «ын бейнесiüe енгендег4 ерескел адьшыдгары, кез байлап* квчгл аулайтын сидырлы фокусы досылганда отыргандардын бейтарап далуы еххтадай болатын. Сон= дыдтан да бацеы менек няуцас, бадсы менен керермендер арасында магниттхч орхсхндей тартагын ерекше жанда, ерекша аудьгмды бай» ланые орнайды. Б1раздан сон отыргандар ба?,сы ойиныныч ДУргад танашалаушылары болудан двлып, оны Öipre аткеруей, tíippc орынв

дгушы эрекет пелерше айнала бастайды. Сайт in бадсыныч психоте* рапкяяш? сеанстарык коллектив болыа атцарысады.

ГурыП'ТЩ арегсеттердхч орналасу рзтхке карай лУйелегенде баксы сарнндары мккздай сснэттхк цзбаттардан туратын о'олып винты:

1. Ü i р л 5 р г е сыйшу - баксы сарындарыныч Kipicne бвл!^ ut, екх саладая турады: эулие*эибилер1'е сыйыну, аруактарга сый^ йну. Эулив-змбкелерге сыйыну тип'герх - naßrairfac® дар кзн «алпымусыяшндик аулиелерге ыхназат ету, казакка нешсе дазак хшшдегх белрглх 6ip регионга тан баба=аулиелерге сыйыну. А р у а ц такыру типтер!: атацты хан, батыр б и, байлардач еруагын шакыру. Т1келе!1 ата=баба аруагын шавдэу» бадсылардын аруагын иа^ьгру.

П. S л н ш а к ы р у - баксы сарындарыныч Hari3ri болт, :^ос салг&ы: барлаушы, кечесах зшдарды шадыру, сыркатка дауа та« бар кэьзкшх, кУЗкетшх зкндарда аакыру. Магияяыд ел рэсхвдерх зын ша^ыру корасына байланыетырыла аткарылади.

Iii. Ж ы н цайтару

баксы саршдаршшч корит унды бел<ыь Мхне, осы калыч катпарлар т-уг ел дердаланып, тут аз сулделенген« де гана баксы сарьндарынкч басы бутш тулгасы бар боямьюымен ке= рхнбек. бкшхшхе орай бакскн^;; ойшын да, оннч саршьи да ездхк гурнптарднч атцарылу коэхидег!' ганды калпьгнак тугае хуйхндь еш=> кхм заэнп алгаи eise. Сондкцтан да олардыч аалиы реконструцня» сын касауг-ен канагаттанута тура келзд!.

ДйссертацияныЧ "Корытындксында" баянднлган тарауларга иолу за-салынып, ягургхэхлген яушетардчн Hsrisri нзтизелврх айкындалады. Вул верде алдымен ?урыптык поэзия текстерхне эдебяет текстесх тургыскнан карауга, адебиеттану нормалары бойыншя тексеруга м*л-де болмайтыны зскер1яедх. Сны балай к°8ьгны<>> гурыптык, сэз глгт-лерх керкек фольклор нанряарынан да катты ерекшелеисдх. Гурыптык фольклор шыгармаларыныч нысанасы мен мураты, таккрыбы тан маэ-муны, архитектоникасы туге-лдей вткерхлуге тихстх гурыл функция-ларына катысгы, соган тауелд! келедх. шыгаркяныч яалпы niaini гана еыес ондагы ep6ip саздхн Q3i де аанр фуикциясыыен, яки сон-дагн гурыптык; функциямен кабысып туруы яерек, сол функциями ат-карысуга, ашуга кыэмвт етух керек. Кане наныгл-сенхздерге иег!з-делген поэзия жанрларында бул сииат байкаладд,

Бздхк, арбау, бадей сарындаршич фуккцияяаршда 'щчаат. оолганмен, олард&Ч эрдайаысына тан oaiHflítt ерекшел^тбр! бар»

Айталыд бадей сарывдарында бадпетвгхдей еццпс иаралар ке

ri3pi функция атцарганиен, олар адам сырдатвдан айыд<иру ysííí, ондй да hsPí3íhsH gYSke ауруларкн еедеу уопн долдакьмада. Ар-бауда ем-домнан ззрд gs функцкявар барышеалы: жауын шадыру, кук вайлату т.б. яки арбау метеорологаял«^ магия дурашка да енед|Л Бул Sip. Ек1нш1ден, ôô^îkîî дауи?» болш еткерсе, бадсы саршдарй мен арбауды профессионал орындаушлар юцарада /бадей, арбзушы/. Арбау бад!к енядты яяеНде-тШгаЙдх, одылады т.с.с, У®1ншхден, олардыч елеЦ ametAнд§, уйдас, ыргад тузтетершде медыэды айнрмашылыдтар бар: бадск саршы ыэн арбау негхзхнэн йир УЛР1С1ндг ыытарылйды. Твртхнш1двн, бед1;ст13! стильдхк ернэгх йен ондагы образ табкгаты да бадсы еарыны ксн арбаудан одщау тур5 т.с.с. Сокдай-щ арбау рен бацеы сарыныньщ бедхкке дараган-да кештеу туганын, яки арнайы баез, В.Гацак, Э.Дерб!-сэлин, М.Дуйсенов, Т.Какхшев, Б.Лукин, К,.Мухамзтханов, Ы.Ыырэ&хы« то» , Ь.Нуржехее», Ш.Сарыбаев, К.Сейдаханов, Ц.Сыдиков, Н.Тореку-лов, Б.Уахатов, Ш.Ибраев, М.Алиева.Т.Аппацова, Э.Моддаханов, О.Еекбосынор, З.СвЙтканов, К.Митьтанон, С.Корабзев, СДайыпое, А.Исмацова, FДудайбе^генов, Ц.Жумаглмсв, БДнниахыетова, Н.Се-рткбаек, Б.Рахимов, М.Аматаанулы, М.Садыцов т.б. жумыстарнндз аталады.

докторской дяссартацла Аоыякасыыоиз Балатона шаа»адиновачз на тецу: "Казахскиа закяинагвльиыа фольклор".

Необходимо'сразу га оговорить8 что под "заклянательный фольклором" здесь понямаится произведения обрядового фольклора, сняганнна о определенными верованиями, амаыщае ферму обращения к коцу-го ила к чэму-то.

В казахской фольклористика подобные тзгш устного творчества собиралась и изучались крайна слабо, что бнло связано о здвологичеедшш постулатами сущэегвсвавшаго в носледкав четверга зека строя. Выбор гаш обусловлен необходЕйостъа восполнить этот пробел.

Иссдвдоваяйо архэзчоских аанроа обрядового фольклора, связанных о древними Е9рогаш»ш.ш, имеаг важное значение для раэра-иензя проблемы генеэяса я истории казахского народного поэтического тпорчеотво.' Актуальность вопроса обусловлена зев бодзо возрасгавдим ьягзресон нау. к национальны. формам худогветвен-ного мна*зн0ч. Исследование направлено на шкенакпа таких узловых проблем, как специфика н тзпояогзя аанра, жанр и действительность, шето жгарз п общей систош сбрядояого фольклора, меззанровые отпоаенвл. Прз этом особое анинапза удалено пзрзр-рннной саязз слова й действия в обряде а функциональным особенностям рассизтрвааоиах ханроз.

В порзой глзеэ двасоргаода рассматривается зспросн класск-фпкациа кзиров казахского обрядового фольклора, анализируется мнения А.Бзагурсшшва, М.Ауэзова, Х.Досмухамедова^.Сей^жана, К.Канкэбаззз, МЛ'абдуллвна, М.Селъчонко, Б.Уахатоса, С.Каска-басова в др. относительно этой проблемы, предлагается трактовка, согласно которой закра, ймещие связь с верованиями, сгруппированы в особый раздал, з мотивируется необходимость их отдельного азучашм. Здесь авгор исходит из схсднш: функциональных характеристик интересующих его жанров.

Во второй главе изучаются ратуолыю-шгаческае н стгхотзор-но-структурныз особенностя йакрз б в д а к, выявляются его отлп-чатояышэ черты "как в плана аодерзання, так я н плгно выражения.

рассматраваются основные мотивы и образы. В итоге определяется, что в основа пеняя бадвк кроется вера в существование духов болезней, т.е. анимистические представления. В диссертация на многочисленных фактах очерчен круг болезней, при которых пелся ба-днк, описываются сопровождающие его действия исполнителей, та-кнэ, как крик, пум, угрозы с применением оружия я др.манипуляции, которыми сопровождался обряд изгнания духов. Для казахских текстов (Задика характерны строфическое объединений стихов, а тнрадноэ строение встрочается реже, преобладающим видом рифмы является тип а а б а , часто наблюдается своеобразный ратм, заключающийся в несоразмерности слогов и ритмических частой. Тексты бадаков отроятся на диалоге или баз -него, а строфы в них автоиошш, много маета занимавт в бадике разнообразные ас- \

вторы, среда которых особо заметны лексические - типа "кош, ба

дик" /переселись, бадик/. Таким образом, специфические чорты жанра выявляются на различных уровнях.

Б третьей глава исследуются закономерности жанра а р б а у. Соискатель, привода конкретные факты, делает выводы об объема н разновидностях «вира. Здесь правде всего подчеркивается зависимость их от типов и видов магия. В работе достаточно полно характеризуется такие вида казахских арбау, кэк курт шакыру /вызывание червей/, улы кэид^ктзргэ карсы ербау /заговоры против ядовитых насекомых/, эргурл£ауруларга карсы арбаулар /заговоры против различных болезней/, зияндас айналдырганга карсы аро'ау /заговоры против злях духов/, аауыя шэкыру /вызывание дождя/ и т.д.. причем определенное внимание уделяется их генезису и типологии, семантическим и структурным особенностям, основным мотивам и композиции.

Автор находит неоправданным ограниченна объема кайра заговорами против ядовитых насекомых, как представлялось это нзко-торым фольклористам до сих пор. Безусловно, объем и разновидности ар^ау связаны со всеми видами магии, как военная, вредоносная, любовная, промысловая, матэре алогическая, лечебная и т.д. Рассматривая отношение арбау к дуга /молитвам/, диссертант заключает, что они глубоко различны, хотя в текстах арбау в известной маре прослеживается влияние иоламз. Что касается понятия б а 3 -л а у , то диссертант связывает его с обрядовым действием

завязывания я рассматривав? как коыпозгцяонвую часть арбау. Изучая обряд внзызаная дондя, соискатель определяет два его вида: путем аэртвопршошоняя /тасагтых/ я посредством кашде /жай таен/, пэрвай из которых хвязан с уывлосга-вятзяыши культом, а второй - с контагаозкой нагнай.

В чегзертой глава диссертация рассмотрены проблеш казахского шаманства /баксыяык/ и шамаксках празьгваная /баксы еарынн/. Баксы сари ни является адвнетвэнныа нанром казахской шаманской поэзии, который имеет такие ке определенные поэтичоо-K.ZQ закономерности, как в любой другой жанр обрядового фольклора. Она обусловлен специальной утилитарной функцией ганра, что неразрывно связано о еахнш иаманекдм аарованиом. Поэтов автор подробно характеризует особенности казахских шаманских обрядов, таких, как получение шаианского дара, форудтованив шамана, шаманская болезнь, общение о духами, сост-сянаа транса, экстаз но вре-иа хашишня, Еагйческио шшюзулиции, гвшютичвекяв действия, гшрт-аопразошвнве 2 т.д., зго функция /лечзбная, прорнцатзлъекал, роБнск зая а др./,.аярабуш /одезда, музыкальна инструменты, спарчяэ-нзо з др./, раскрошзэт суть шаыанекззе празнваклй. Автор прахо-дат i> отводу, что баксы cap состой? аз слэдуыщах стандартных СЕглгных блоков:

I.Призыв ДуХОЯ-ПОКрОВЗТЭЛОЙ / lli-pi'O сгйшгу/. который QO-сгент аэ двух чзсгаЗ: а/ сразив духоя общэмуеудьмзпеках пророков ели региональны* духов-саятих; б/ призыв дукоз предков /аруахов/, различили ти«а»а которого является нрязнн .аууоа йээастных ханов, база, батыров, бавв,иамааоз я г,л.

З.црцзив доорше СЛ>'£ебШа духов Дык иакыру/, которые в своз очаредь 'далятся ча дугоа.опредэлявдЕХ болэвит. я духов, зйинящих болезяъ. Зое они имею? онродеяенауа слукаоцую номенклатуру а состоят з войсках акнэна.

3.Роспуск духов /кт кяйтару/. В диссертаций вое атн оюзэтныэ сдаст» оп-екзезтея на примера •многочисленных фактов. В "Заклетчзнии'1 полаодятся птог» зс

or doctor's thesis of ABIliCASIMOV Bolatzhan 3haisadinovich

Xhft th^ine of the thesis:"Kazakh invocativc folklore"

<'.'e have to spoetk that the invocutive folklore is a rite's -ifUore, connected with certain believa, having form of an appeal 'u somebody or something. There are similar types of an oral art in the KiiKaich folklore, but they \

ere collected Mid investigated jery perfunctory in the result of ideological approacheo during '.he communist cpoch.

The choice of the theme was stipulated by necessity to correct ili'l mictalca. Investigation of an archiiir.

enre of the rite's ✓ t'olklcre, connected with ancient believes has great significance for problem of genesis arid the history of the Kazakh people's poetic art.

Actuality of the question wag stipulated by the growing c" interest of the science to the national forma of an artistic thinking. The investigation was directed for a determination of such main problems as a specifity and a typology of the genre, n. genre anf reality, the place of genre in the common sy3tera of the rite's folklore, intergenre's relations. The main attention

s paid foi- -the inseparably linked of a word find nn action In the ritu and functional features of the genres.

The first chapter of the thesis wa3 devoted for the question -•f the classification of tae Kazakh rite'r. folklore and the opinioijs of A,Baiturainav, M.Auezov, H.Domaukluunedov, S.3oifullin,Ii.Kenihi-'oaev, H.Gabdulih, Siichonko, B.Uakhatcv, S.i'.askabaacv &nd others were analysed ori that problcn.

Author offered a -new approach, according which all the genres having connection with the believes were put in one ¡section. Author haa made the motivation of it's certain rescaching. In that accident the author made the approach to connect similar characteristics of the genres).

The second, chapter wao devoted for the rite'e-mtgic and tiv> poetic-structural features of the genres "Badilc".

The author ¡.erniined tha features of it's content. actions, ■ in Motivations-and manners* It viao determined, that in the t-.'isia

of singing "Badsii" was belief in the existence of spirits of t3eaean>j (anitnisKal notions). There are many facts in the deesrtation (thesi; about different, deceases for which the "Sadik" was sung. Author described accompanied actions of it's singers as a cry, a noise, the theats with the using vf the weapons and other actions, connsc ted with the rite of banishment for cruel spirits,

For the Kazakh texts of "Baii-ik" are characteristically by strophecal amalgamation of th.e poems. There is a tiradecai otir.c-ture very seldom. The main type of rhysio is "AABA". It's an, agrim-matical, certain rhyme, consisting'of «»proportion oi Bj j.lat.le and rhyraecaX. parts.

Texts of "Badiks" are on the dialogues or without it. Strophes are autonomous in then, There are many places of different "Bad.ilc'3" repetitions, among which are lexical types as ."¡cosh., badik"(5hail move, badik). Because, specified features are in the different levels.

Third chapter ia devoted to the appropriateness of genre "Arbay". The reaoacher,.- 3hov<ihg concret facta, makes conclusions about a volume and a variety of the genre.

It's underlined, first of all, the dependence of them froa the types and kinds of magic. The author could characterize such Kaaakh "Arbay" as kurt• shnkiru( a call the worms), ufci ¿handitergs karsi ';'"'arbay" (a chana against different deseasss), aiayndaa ainals;iranga kargi arbay< a, charm again at cruel spirits), zhauin ahauk.uru (a call the rath) and etc; the certain, attention was paid to it's a genesis and a typology, 3ematice and structural features, to the main motivations aa'd compositions. '

The author-determined as «aright tha limitation of th« voliine of genre by a charm against tfcs venomous insects, as someliody of researchers considered untill.

Undoubtedly a volume and a variety of "Arbay" are connected with all the kinds of aagic, as military, hamful, loving, trading, aetereological, medical and ac. The author, considering the relationchip of "Arbay? to "Du^aVprayars/ concluded, that they were .very different, although W could ¿6« the influence of Islam in the text, of "Arbay" considerably^ " The idea "Bailay" is connected by the author viith the rite'a

.ctioa of the making a knot. He considers it as a compositional . part or "Arbay". .'.'•'.'.The researching of the rite calling for the rain, the author determined low types of i±j by the way of sacrifice /taesat.tik/ wid by the stone /zhaitasi/, the first of whioh is ccrmec'ted with propitiate worship, the second, is connected, with contractlal nagic.

Fourth chapter was devoted to the problems of the Kazakh uhunumism. /Baksalik/ and. shamanic appealing /Baksi Sarini/. •

Baksi Sarini was a single genre of the Kazakh shananic роз try, kjitlch. has similar certain poetical appropriateness, as any another jjunre of the rite's folklore» They were stipulated by special utilitarian function of the genre, which inseparably,linked with Shaman' и billef.

the author interpreted the gist of Shaman's appealings. He «itde • tho conclusion, that ''Baksi Sarini" «.onsisted of the following t;onru' a parts: - ''

1, appeal of the spirits-patxons /pirge saienu/, which nonaists у/ two partai '

ul appeal of the spirits of common, rauslims prophets or "■„'gional spirits-holie3j

.b) appod of the spirits of ancestors (aruaka) different yjpuB of which were the appeals of the spirits, known khaca, bies, juHirs, bays, shamans and etc,

2. appeal of kind official spirits /zhin ahakiru/, which $бпяХ:Лв of themselves as the spirits, defining the desease and spirits, mating banishment of the doseaoe. All of them huve certain wfiieial niroenclatur and locate in the I'troops of Shaman",

📎📎📎📎📎📎📎📎📎📎