Чеченский эпический сказитель-илланча Магомед Гакашев (Гакаш Мохьмад)
Известный народный сказитель илланча Магомед Гакашев родился в горной Чечне в 1903 году в селении Мускали (ныне Шатойский район Чеченской Республики) в семье крестьянина. Там он проживал вместе с родителями вплоть до депортации чеченского народа 23 февраля 1944 года. В довоенные годы он освоил грамоту и работал в милиции. Во время выселения в Казахстане М. Гакашев создал семью и работал в колхозе. После возвращения на родину в 1957 году вместе со своей семьей остался жить в пригороде города Грозного в поселке Черноречье (Буг1ан-Юрт) и работал в системе связи. Умер в 1975 году.
К сожалению, мне не посчастливилось лично познакомиться с Магомедом Гакашевым. По воспоминаниям Хасмагомеда Цугаева и Ахмада Тимуркаева, он был очень интересным собеседником, любознательным и наблюдательным. Семейной традиции исполнения илли у Гакашевых не было. Отец Магомеда – Гакаш – с иронией относился к увлечению сына, но не препятствовал ему. Магомед Гакашев вспоминал об этом, когда обращался уже к своему сыну со словами: «И меня не отец учил исполнять илли, если есть сильное желание и призвание, то сам научишься». Сын сказителя – Мухади, 1934 года рождения, продолжил отцовскую традицию исполнения илли. Он работал шофером на станции «скорой помощи». Хорошо помнил весь репертуар отца. Вместе с другим известным сказителем Ахмедом Тимуркаевым они помогли воссоздать некоторые черты творческой личности Магомеда Гакашева. Магомед с самого раннего возраста полюбил героические илли. Он, будучи подростком, отправлялся в соседние села, чтобы послушать нового сказителя- илланча, который приехал погостить. По словам А. Тимуркаева, Магомед обладал уникальной памятью и музыкальным слухом. Услышав илли, он тотчас же мог воспроизвести героическое сказание, сохраняя манеру исполнения и воссоздавая народные поэтические образы героев илли с полной уверенностью в подлинности описываемых в героической песне событий.
Часть своего репертуара, насчитывающего около семидесяти сюжетов илли, Магомед Гакашев перенял от илланчи из Котар-Юрта Асхаба, сына Элберда (Элбердан Асхаб). Сказитель Ахмед Тимуркаев вспоминал приезд Асхаба в Шатой, которого там хорошо знали и специально пригласили, чтобы послушать в его исполнении героические илли. Магомед Гакашев, также исполнявший илли, уступал в этом искусстве Асхабу. У последнего был очень высокий и приятный голос, с которым было трудно соревноваться. По словам самого Асхаба, исполнение героических илли было их семейной традицией, и он продолжал дело отцов. Его песенный репертуар также был намного богаче. Несмотря на разницу в возрасте, у молодого Магомеда Гакашева с Асхабом завязалась дружба. И с тех пор Магомед часто имел возможность слушать своего друга и учиться у него.
Другим сказителем-илланча, который оказал влияние на Магомеда Гакашева, был Амхад, сын Мусы (Мусин Амхьад) из Дачу-Барзоя. У него также был богатый репертуар героических песен илли, большую часть которых Магомед Гакашев усвоил. Ахмед Тимуркаев вспоминал, что Амхад из Дачу-Барзоя любил петь старинные героические илли (шира илли), сопровождая их игрой на дечик-пондуре. Среди них были илли «О князе Монце», «О князе Мусосте» и ряд других, которые перенял Магомед Гакашев.
Сын Гакашева – Мухади – вспоминал, что отец особо выделял илли «Об Умар-Али», исполнение которого продолжалось несколько часов. Он вспоминал и другие илли из репертуара Магомеда: «О князе Хаси», «Об Астемире из Шатоя», «Об Ахмеде из Автуров», «О старом Даде», «Об Иммарзе, сыне Махмы». Мухади исполнял их с музыкальным сопровождением на дечик-пондуре («илли ала») или пересказывал речитативом («илли дагарда»).
Отметим, что Магомед Гакашев с 1957 года до последних дней своей жизни плодотворно сотрудничал с учеными, помогая им собирать фольклор. За это время он записал более сорока героических илли и сдавал их в Архив Чечено-Ингушского института истории, социологии и филологии, который военные сожгли в январе 1995 года.
В качестве примера илли из репертуара Магомеда Гакашева приведем новеллистического характера песню «Лейчана илли», которую он записал у своего знаменитого учителя - илланча Асхаба, сына Элберда из Котар-Юрта. Содержание песни имеет ярко выраженный назидательный и воспитывающий характер. Илли пробуждает у слушателей интерес к живой природе, бережное к нему отношение. Отношения между соколом и его птенцами, для которых он является кормилицей и матерью, проецируются на отношения между людьми, между матерью и ее детьми. У слушателей илли создаются устойчивые представления о тесной взаимосвязи окружающей природы и человеческого сообщества, которое также организованно (к соколу, который находится в клетке и поет грустные песни, прилетает царь птиц и успокаивает пленного сокола) и требует к себе бережного отношения.
(Илли записано с точным сохранением произношения его носителя)
Морхашкахь бен беча1аьржача лечаноШена бен ба хьехМокхузур цу бердах,Цу берда хьехнаршлахьХьех белгал яккхир цо.Ша белгал еккхича Цу берда ва хьехаБен бира ва боха1аьржача лечано,Ша бинчу цу бенахьШи к1орни еккхир цо.Мокхузар цу бердахЦу берда ва хьехаШей к1орнеш кхиаяКхион ара делир и Цу берда хьехара.Аренга ва дуьйлуш,Аренгахьа б1аьр бетташ,Хеттаршка оьхуш,Ижу кхехьа делир иЦу хьеха бена.Цу бена яккхинчаКегоча к1орнешнаШен кога м1аьрашцаЕана ижуШен ме1и з1акаршцаК1орнешна яош,Шен жима ши к1орниКхио йолир цо.Лечана ши к1орниПхьелагах, месехТолучу заманчохьТалла ара велир, бах,Хьаннашка-бердашкаИ толла иччархо.Саглолла ва хахкаКоранги ва долаш,Лаьтг1ола ва хехкаЭранчи ва долаш,Талла ара ша велча,Б1аьрг бетта велир иМасараш ежучаМокхазар цу бердашка,Ц1оькъа-лом декачаЦу берда хьехнаршка.Б1аьрг бетта ва ваьлчиИ хьуьна иччархо,Лакха бердах яллачаЦу берда хьехараАрадолуш ма дараТ1ам 1аьржа ва леча.Ойла ян ма велирИ толла иччархо,Лацалур дацар техьТ1ам 1аьржа и леча,Делах дуй биир цо,Дена лесна и дахьа.Ваха ойла, йира цо,Лечана цу бена,Сиглаг1ола ва лелаОлхазар ва доцарг,Адам, аькха г1ор дацарЛечана ва бена,Ша вуха ма веларИ толла иччархо.И доьда ва аг1уШа лоръя велир из,Цунна доьдаш дайра иАренца гулдинчаЦу ялти хьеттара,Т1аккха ойла йира цоЦигара лаьцна и дахьа,Реч1ана гур боьг1на,Ша ваьлла вахар иХаттара майданаЧилхьеса ва т1ергехЦо реч1а ва йира,И реч1а юьг1ир цоХьаттара майдана,Реч1ано ма лецирТ1ам 1аьржа ва леча.Иччархочо дихьираЙоккхачу шахьарчу,Исс эзар ц1и йогаИ горга шахьарШен куьйга кхобашЦхьа эла хиллераЦу юьртахь вехаш.Иччархо ва вахарИ эла ва волча:– Ладуг1аш хилалахьВа мехка ва эла,Мехкара ва элийХьо волча х1усамеСакъера гулбелча,Г1али кора ва дег1ашТовш хир ду ва хьонаТ1ам 1аьржа ва леча. –Цун дагна там хилирИ шена делчи,Т1ам 1ержа ва лечаЦо шена ва делча,Деза совг1ат ва деллаВоккхавеш вахейтирИ хьуьна иччархо.Цу г1але ва кореРишотка ва йина,Д1ахаир боха цоТ1ом 1аьржа ва леча,Кузганах юттичаЦу г1али ва коре,Олхазари ва даарЦунна а делир баха цо,Даа-мала х1оттир цо,1ержача лечаннаХаза охьахаир цо иЦу г1али ва коре.Г1ийла суьйре т1иеар1аьржача лечанна,Суьйре т1и ва йог1ашДека доладер из,Хазача эшарца,Г1елача мокъамца,Дууш-молаш ва доцаш,Ша дека делар из,Суьйре т1и ва йог1аш,Суьйренца декар и,1уьйрей т1и ва йог1аш,1уьйренца декар из,Малх г1улчей ва болашДелкъана декар из.Цуна хазчу декареЛадег1а делир бах,Цу юртахь ва долаИ долла ва адам.Хазачу аьшарцаИ дека ва делир.1уьйранна, делкъанна,Цу дела суьйраннаМехкар ва элийЦига иха ма бевлир,Цуна хазчу декареЛадег1а боьвлир иш,Цунна хаза декараАдам хьере ма дара.Цуна г1ийла декара,Адме ойла ма яйтир.Суьйренаш т1еихир,1уьйренаш д1аихир,Иштта г1ийла и декашХа-зама д1аелир,Дуаче-молоче,Д1а хьожаш дацар из,Дуачах шен зорха,Ц1аь бузош дацар и,Молча хих къурд бинаКийра цо ца шелбер,Цу дена дохаллаКхаа рожехь декар из,Ша т1аккха лен веларЦарлахь жима цхьа эла:– Ладуьг1уш хилал шу,Ва баккхи ва элий,Кхуна хазчу декареВай сема ладог1а,Мел г1айг1ане дека-кхаТ1ом 1аьржа ва леча,Олхазаран ва даарВа даа дар кхунна,Шей кийра ва шелбанМала хи дар кхунна.Дуаче-молачеД1ахьожаш ма дац и,Мацбелла шен кийраДуачех ца бузош,Шелча хих къурд бинаШен кийра ца шелбеш,Мел г1ийла декар ду1аьржача лечанна.Олхазара ва маттахьЦхьа бала буй техьа1аьржача лечаноСел г1ийла белхош берг?Дала мел кхоьлланчуДоллача олхазараМотт хууш шейх ву бах,Йоккхачу шахьарчохьЛечане хаттар данИ вало веза вай, –Бохаш, дагабоьвлар И мехка ва элий.И вало ва дагахьИш даго ва бовлуш,Стиглар охьа ва дераЦхьа хаза олхазар,Т1ам хьавзош хиир изЦу г1але ва коре,Цу шиммо долийраВовшашца къамелаш.Къамел д1а хедараОлхазар д1адахар.Декучар сецир, бах,Т1ам 1ержа ва леча,Г1айг1ане хилир, бах,И мехка ва эла,Цу т1еми олхазароДиснарг х1ун ду ца хууш.Т1аккха валир ма бохаЮьртара воккха шайхВеана кхечир и Цу эла х1усаме:– Ахь х1ун боха ва шегаВа мехка ва эла,Хьо кхайкха ва аьлла Хьо волча веана ша,Хьо х1унда ва кхойкхаДийцахьа ва шега, –Бохаш, лен ма велирЮьртара воккха шайх,Ша т1аккха лен велирИ мехка ва эла:– Ладуг1уш хилалахь,Юьртара воккха шайх,Йист мехкарча элишнаЛахорах ца кароТ1ом 1ержа яр леча Деара ва шена,Г1али коре дог1аАкхари толлачо.Олхазари ва даар дааХ1оттир ша цунна,Хьогалена ва малаШийла хи х1оттира,Кху г1але ва кореШа охьа хаир из,Воккха веш вара ша1ержача лечанах,Сакъералуш вара шаЦуна хаза декарах,Дуачей-молачейД1а хьожаш доцаш,Цуна г1ийла декарнаГ1айг1ане вара ша.Шеца шуна 1аш бараЙист мехкар яр элийЛечаней хаттар даХьо вало дага бовлуш,Шеш иштта 1аш болаш,Сиглола хьавзанаКхунна т1е ва деараСиглона бос болашЦхьа хаза олхазар.Т1ам тохна хьавзанаКху корей деар иЦу шиммо къамелашВовшашца ма дира,Къамел йистах делара,Олхазар д1адахара,Декучара сецира,Т1ом 1ержа ва леча,Цуьна хаза декарнаАдам хьере хилар,Дуаш-молаш ва доцашЦуьна г1ийла декарнаГ1айг1ане вара ша.Юртара воккха шайх,Цунах лоце хаттарашЛечане ахь дехьа,Цо хьайга дийцинаргАхь шейга дийцахьа, –Бохаш, лен ма веларИ мехка ва эла.Олхазари ва моттахь Цо къамел долийра:– Ладуг1аш хилалахь,Т1ам 1аьржа леча,Дала мел кхоьллинчаСа долча х1уманаМотт хаар шенаВай Дала ма делла,Хьайгара ва балаАхь шега бейцахьаЦа дуаш, ца молашХьо бале ду боха,Сиглар ахь хьонаТ1и олхазар деа боха,Шушинна къамелашВовшашка хили бах,Къамел д1а ва даьллаОлхазар д1адахчиДекарах духделлаХьо сеци ма боха,Белхабехьа ахь шегаХьайгара ва бала, –Бохаш, лен ма веларЮьртара воккха шайх,Ша т1аккха ле делирТ1ам 1ержа леча:– Ладуг1аш хилалахьЮьртара воккха шайх,Шегара ва балаШа белхор бу хьоьга,Масараш ежучаМокхазар цу бердах,Ц1окъалом декачаЦу берда ва хьехаШена бен бира ша,Юртара воккха шайх,Ша бинчу цу бенаШи к1орни еккхир ша,К1орнешна ижонна Ша ара ма делар,Цу ялти хьаьттаршкаИжонна додар ша,Цу ц1енча меттейраЦарна ижу хьора ша,Пелага, месехаШи к1орни хазъелчиЦу шинна марзонах,Ша дулача ва хенахь,Тешнабехк ва бина,Ша лаьцна ма делиЯр эли вехачаКху элан х1усамеДаа даар дар шена,Мала малар дар шена,Даа-мала ца оьшушГ1али коре дара ша,Суьйранна к1орнешнаИжу хьош дара ша,И Дела 1уьйраннаЦарна ижу хьора ша,Д1аиха ма йоьлар И шийла 1уьйренаш,Делкъана хьора ша,К1орнешна ижу,Д1атила ма юьларДелкъана еза хан,Цу шинна ша ижуТ1екхехьу замаШена т1екхешчиДелха дог дог1ар шен,Даа даар доцашМацалла дели техь?Мала хи доцашХьогалла дели техь?Далаза дисина Дуьненчухь дуй техьа?Я делла д1адаьллаЭхарта дуй техьа?Мацалла мацделла,Шелонна шелделла,Бали к1ел даха техьШен жима ши к1орни?Бохаш елха йора ша Шен жима ши к1орни,Суьйре т1и йог1аш,Суьйренна делхуш,1уьйре т1и ва йог1аш,1уьйренна делхуш.Шен делхар дахделча,Деара шана т1еСиглана бесараЦхьа сийна олхазар,Цо шега элир-кха,Юьртара воккха шейх,Дала мел кхоллинчаМассо а олхазара мотт хууш,Ша эла ду бохар,Дала ша х1оттина,Яр дуней бала боцашЦхьанней а ца делла,Дунена яр балаМа белхабе аьлла,Дехаре деъна ша,Дехара ло шена,Массо а олхазарийнШа эла ма дара,Олхазарех х1у ц1енаХьо леча ма дара,Элла дехар цо дича,Ша цунна ма делиЦа делха – ца декаЧ1аг1о яш дехар,Ша деллачу цу дашахТешна д1адахар из.Сагатлуш сахьийзашСа дала долла ше,Дааза дуьзна ша,Малаза 1ебна шаМокхазар цу бердахШи к1орни дисна шеХилларг х1ун ду ца хуушГ1айг1ане ма ду ша, –Бохаш, лен ма дийлирИ т1ам 1аьржа ва леча,Ша т1аккха лен велирЮьртара воккха шайх:– Ладуг1уш хилахьаВа мехка эла,Лечано бохаш дергШа дийцар ду хьона,Мокхазар цу бердахЦу берда ва хьехаБенара ялазаШи к1орни ва йиссуш,Ша лаьцна ма дали,Хиллариг х1ун ду ца хууш,Далина хаадир шаКху г1али коре.Даа даар дар шена,Мала хи дар шена,Даа-мала доцуш,Бенар ялал йоцаш,Ши к1орни яра шенМокхазар бердах.Шен жима ши к1орниШена дагаеачаДааза дузар ша,Малаза 1ейбар шаШа царна ижуТ1екхейхьу замаШена т1е ва кхеччи,Делха дог дог1ар шен,Т1аккха догахь делхарШа дог духу ца дерзуш.Шен делхар дахделчаОлхазар деара сиглар шена,Ма делха аьлла,Цо дехар дир шега,Ца делха жоп деллаШа духа дирзи.Из лечано ма боха,Ва мехка эла,Дог лаза ва долашКъахийти шена-ма1аьржачу лечанах,Ва мехка эла,Ахь хецей дитахьаТ1ам 1аьржа леча,Ша дехар до хьоьга,Ва мехка эла, –Бохаш, лен ма велар Юьртара воккха шейх.Дейхарна жоп делла,Цо хесна дитир и,Д1адахар боха и,Цу пана ва мехка,Мокхазар бердашка,Цу берди хьехнаршка,Цу хьеха ва бенаШи к1орни йитанчаД1акхейчир ма бохаТ1ам 1аьржа ва леча.Цунна дийна ма карирШе жима ши к1орни,Кхолланча вай ДалаИш вовшах ма туьйхир,Мерзача безамцаЦара буьйса ма еккхар,Ца дезаш ца долаНаней, бер вовшех,Иштта хала ду к1ентийШен сиха даьлларг,Цхьа лечи ма декирЦу токхи бердашка,Шена ма моттараМацалла и дека,И декаш хиллераТокхам текхна бен боьхна.Сел хала ду к1ентийШен ц1ийнах ва воха.Цхьа кхокха ма бекараЦу хьуьна баххьашкахь, –Шейна ма моттараМацалла и бека,И бекуш хиллераКхокхиха хедана, –Сел хала ду шуна Накъостех ва хадар.Цхьа гила борз уьг1ирЛохарча рег1ашкахь,Шена ма моттараМацалла уг1а,И уг1уш хиллераАрдангах хедда, –Сел хала ду шунаВажарха ва хадар,Цхьа гила ма терсирЛакхарча ва лома,Шена ма моттара Мацалла и терса,И терсаш хиллераРемеха хедана, –Сел хала ду шунаШе деха ва хадар,Цхьа хьоза ма кхайкхирЦу аьрсни басешка,Шена ма моттараМацалла и дека,И декаш хиллераКуьйрано бен бехьна, –Иштта хала ду шунаНаней, бер ва къастар.